POEZIA E GJAKIMIT PËR RIBASHKIM GJITHËKOMBËTAR

“Askush s’i këndoi më mirë dashurisë

se ai që s’e gjeti dot

se ai që e lau me lotë…”

(Z. Gërvalla: “Nën trëndafilat e kuq”)

Zeqir Gërvalla i përket brezit të mesëm të krijuesve poetik shqiptarë, i cili me talentin e tij prej poeti arriti shpejt të ngjitet në piedestalin e poezisë shqipe që krijohet në Kosovë po do të thoshhim edhe në atë shqipe në përgjithësi. Ai qe dhe mbeti njëri nga poetët i lidhur ngusht me Kosovën si mishi me ashtin. Gërvalla edhe pse tashti gjendet në Amerikë, ku jeton dhe krijon, ai në asnjë moment nuk e kishte menduar largimin nga vendi i tij, për arsye se është njeriu që dashurinë për Kosovën, Shqipërinë, Çamërinë dhe të gjitha trojeve shqiptare e ndiente thellë në shpirt dhe si i tillë nuk pranonte të largohej asnjë çast nga trolli mëmëdhetar, pavarësisht prej rrethanave tepër të padurueshme që po krijoheshin dita-ditës në Kosovë. Ai, mbase as sot nuk do të ishte në Amerikë, sikur regjimi hegjemonist serb të mos provonte për të fundit herë ta pastronte tokën shqiptare nga fara e vet, në të cilin fat u ndodh edhe poeti ynë. U dëbua, duke mos ditur as vetë se ku do të përfundonte udhëtimi i tij.

Poeti pati fatin, pra, të përejtonte edhe vetë ekzilin masiv të popullit shqiptar të Kosovës nga regjimi i Millosheviqit. Ai bashkë me qindra e mijëra shqiptarë, që të kujtonte dëbimin masiv të jevrejve nga nacistët gjermanë në Luftën e Dytë Botërore, u gjet në Bllacën famëkeqe të pranverën e vitit 1999. Ai u ndodh aty, ku vdekja dhe jeta po i bënin sfidë njëra tjetës, aty ku edhe u shkruan këto vargje në shi, baltë e llucë e nën tytat e automatikëve serbëve nga njëra ane dhe të maqedonëve nga ana tjetër…

Tmerin e Bllacës,

Kush e përjetoi

Ferrin e Dantes

S’ka pse ta lexojë.

Përsa i takon punës së tij krijuese, mund të themi me plot gojën se Zeqa (siç e quajnë shokët me dashamirësi) është poeti që në tërë poezinë e tij është angazhuar për ribashkimin kombëtar. Ai Shqipërinë e sheh si një të tërë, të bashkuar me të gjitha pjesët e saj, Kosovën , Çamërinë dhe trojet e tjera etnike, së cilës kulçedrat e Ballkanit ia kishin shkoqur nga mishi i saj këtu e njëqind vjet më parë.

Si njeri e krijues me karakter të fortë, Gërvalla asnjë herë nuk u hamend të ndërronte kursin e vet të bindjeve politike përsa i takon zgjidhjes së drejtë të çështjes shqiptare, edhe në kohëra të turbullta, siç ishte koha para se të binte Rankoviçi, por edhe më pas, duke mbajtur kështu qëndrim të paluhatshëm në furtunat e kohës. Një paraqitje e tillë në këtë kohë ishte një guxim i madh. Këto bindje dhe qëndrime Zeqiri edhe do t’i shpreh në poezitë e tij dhe si njeri i tillë Gërvalla u anatemua për 17 vjet me radhë, kështu që lirisht mund të themi se qe poeti më i anatemuar në Kosovë.

Me poezi filloi të merret qysh nga bangat e shkollës fillore. Poezinë e parë e shkroi në vitin 1957. Për pikëpamjet e tij politike, qysh si 18-vjeçar përjetoi tmerret e burgut serb për “fajin” se Gërvalla në vargjet e tij ishte shprehur kundër shpërnguljes së shqiptarëve për në Turqi. Më 1964, ende pa e marrë diplomën e shkollës normale në Mitrovicë, si pjesëtar dhe bashkorganizator i Lëvizjes Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve, në krye të së cilës ishte Adem Demaçi, arrestohet dhe denohet me 12 vite burg të rëndë, por më 1968, me rastin e rënies së Rankoviçit, lirohet nga burgu.

Edhe pse me poezi, siç thamë, Gërvalla filloi të merret qysh si nxënës, ai arriti që përmbledhjen e tij të parë me poezi ”Prania e sfinksit” ta botojë tri dekada më vonë, vetëm pas shembjes së komunizmit dhe heqjes së autonomisë së Kosovës. Vepra u botua nga “Rilindja” (1990). Tre vite më vonë (1993), nga Shtëpia Botuese “Asdreni” të Shkupit autori botoi edhe përmbledhjen tjetër “Det e moqal ballë për ballë”, kurse më 1994, botuar nga “Renesansa” Prishtinë e sheh dritën edhe përmbledhja e tretë “Daullet e pranverimit”.

Me shumë peripeci Gërvalla katër vite më vonë (më 1998), në kohën kur Kosova në vete po ziente një tension të madh kundërthëniesh, atëherë kur s’vonoi shumë dhe shpërtheu lufta çlirimtare, nga “Rilindja” dalin edhe dy përmbledhje poezish të tjera: “Në rrugën e dritës” dhe “Ekspozita e mëmëdheut”…

Në përmbledhjen “Lulëzimi i rrënjës”, e cila doli nga shtypi më vitin 2000, pra vitin e kaluar, poeti ka përfshi poezitë e shkruara që nga rinia e hershme e gjer më sot. Këto janë poezitë të cilat poeti i kishte shkruar me pseudonime në gazetat dhe revistat e kohës, për arsye se shkrimet e tij me emër të vërtetë ishin të ndaluara nga regjimi serb. Dhe për t’iu shmagur identifikimit të tij sa prej regjimit aktual serb, sa prej disa marionetave të tij ai përdori llo-lloj pseudonimesh, si Zeqir Gurraj, Lalush Shijaku, Sokol Llapi, Jusuf Berati, Hanëmshahe Bajrami, Flakron Gurari, Hana Malësori, Zgjimi, Zeneli etj.

Përmbledhja “Lulëzimi i rrënjës” është libri më voluminoz i tij i botuar deri sot dhe ka 320 faqe. Në të paraqitet rruga krijuese e tij prej fillimit e deri në ditët e sotme ku poeti, siç thamë jeton dhe punon në Amerikë.

Përmbledhjes i prin cikli i poezive me motive patriotike, në të cilat do t’i veçonim “Tokë shqiponjash”, “Në malin e lashtë”, “Buzëqeshja e Dodonës” etj., ndërkaq në ciklin tjetër zënë vend poezitë që kanë të bëjnë me realitetin kohor të hidhur, por i bërë ballë me krenari. Poezi të tilla janë “O vëlla i dhembjes krenare”, “Këmisha e përgjakur në qeli” kushtuar nipit të tij Ahmetit, “Frymëmarrje (i)lirie”, “Lisi në kryq të rrugëve” etj.

Poezia evokuese me elemente biografie shquhet poashtu në këtë përnbledhje. Autori na jep tabllo të qarta nga jeta e hershme e fëmijërisë dhe të rinisë. Kjo sidomos do të vërehet tek poezitë: “Misërnikja e fëmijërisë”, Ai dhe Qarri”, “Hiri i kujtimeve etj.

Poezia e tij është e mbushur përplot me figura stilistike, duke ia rritur kështu vlerën artistike të poezive të tij. Gërvala asnjëherë nuk provoi të shkruante poezi avangarde. Ai gjithnjë me stilin e tij të thjeshtë dhe të kuptueshëm për të gjithë lexohet me ëndje nga të gjitha shtresat e lexuesve.

Fjalët gjakim, dashuri, qëndresë, rrënjë, trung, bimë etj janë fjalë që përdoren shpesh në krijimtarin e tij poetike, që duke e kapërcyer kuptimin themelor të tyre marrin përmasa kuptimi të lartë stilistik dhe artistik.

Sami ISLAMI

Perceptimi në tregimin e Izet Shehut

Fatmir Terziu



Në krijimtarinë e shkrimtarit Izet Shehu, unë gjeta perceptimin si karakteristikë të krijimtarisë së tij për të realizuar ‘vizatimin’ që ai krijon në prozën e tij me anë të fjalës. Dhe ky perceptim pranohet si një veçanti, thuajse në tërë krijimtarinë e tij, ku shihet se Shehu, ka rrokur dhe zhvilluar një stil të hollë të komunikimit ose diskursit etik me lexuesin e tij. Qasja ime është që të respektoj dallimet dhe të llogaris perceptimin dhe kontekstin si dy anë të rëndësishme, në tregimin e këtij autori, por edhe të sqarojë perceptimin dhe konceptin që lidhet me kuptimin pas-metafizik. Unë në këtë studim do të ndalem të analizojë perceptimin në tregimin e Shehut si një marrëveshje teorike, për dy arsye. Së pari, unë do të argumentoj se çdo mënyrë e perceptimeve ose diskursit komunikues apo të etikës në krijimtarinë e Izet Shehut, bazohet në njohurinë e tij dhe bagazhin kohor, por edhe ndikohet nga angazhimet metafizike në tërë kontekstin evolues të jetë-krijimtarisë së tij. Së dyti, unë duke u ndalur në përdorimin e elementeve të teorive të tre filozofëve, F.H. George, Kant dhe Aristotelit, do të krijojë një arsye më të lehtë për të kuptuar prozën e Shehut, sidomos tregimin e shkurtër të tij, i cili ka importuar bashkë me njohurinë e tij dhe bagazhin historiko-njohës edhe diapozone metafizike në teori dhe se këto lënë shanse për të nënkuptuar aspekte morale të asaj ndërmarrje që ka të bëjë, me kohën, hapësirën dhe vendin, por edhe me lidhjet historike dhe mesazhet për brezat, mënyrën se si ata duhet të bëhen të qarta, nga pena e këtij shkrimtari. Së fundi, nëpërmjet tregimit të tij parë në një eksplorim të shkurtër nga këndi i disa teorive analitike dhe bashkëkohëse etike do të synoj, pasqyrimin dhe do të sugjeroj studimin e mëtejshëm të Shehut. Në këtë mënyrë perceptimi dhe “zgjidhja e problemeve” të përbashkëta të shoqërisë për të cilën dikton dhe shkruan Shehu, është thelbësore për të paraprirë njohjen e diskursit etik.

Perceptimi në tregimin e Izet Shehut

Perceptimi në tregim është një metodë që krijon një “varietet letrar” që ndikohet nga ambienti, rrethanat, kushtet dhe mjaft arsye të tjera që shihen nga syri i shkrimtarit. Ndërsa, Izet Shehu përdor të gjitha senset e tij për të realizuar mesazhin e duhur nëpërmjet perceptimit. Ai krijon duke formuar imazhin e plotë të asaj që percepton dhe ndihet i qartë në dhënien e perceptimit të karakterit, rrethanave të jetës së tij, të cilat i di mirë lexuesi pasi e lexon dhe kupton thelbin që ‘ne mund të jemi gabim në lidhje me atë që ndodh rreth nesh” (F.H. George:1962:12). Në tregimin e Izet Shehut, “Dino”, karakteri është një njeri-urë e dy kohërave, që sillet nëpërmjet perceptimit për të realizuar jetën e përditshme. Autori e sheh këtë si një arsye filozofike të tejkalojë perceptimin e tij, nëpërmjet pamjes vizuale të karakterit, nëpërmjet perceptimit nga sytë e të tjerëve. Dhe këtu pikërisht është fakti i shtruar nga tregimtari:

“Dino ishte një plak rreth të shtatëdhjetave, i thinjur dhe i shogët, por faqekuq. Kush e shihte për herë të parë, nuk e besonte se ai kishte bërë në kohën e diktaturës komuniste plot njëzet e një vjet burg politik. Fytyra e tij shprehte gatishmërinë për të marrë pjesë në gëzimin dhe hidhërimin e kujtdo.”

Në këtë perceptim, tregimi luhatet arsyeshëm për të diktuar një pasqyrë, ndoshta të ndikuar nga faktori kohë e për të tejkaluar normën e perceptimit. Një karakter i tillë si Dino, i tregimit me të nëjtin titull të autorit, Izet Shehu, duket se është një kontekst teorik për të treguar dyzimin logjik me anë të perceptimit. Kanti thotë: “Mendimet pa përmbajtje janë të zbrazëta, intuitat pa koncepte janë të verbra.” (Kant; 1980:24). Kjo natyrshëm shihet qartë në një mori fjalësh që lidhen jo vetëm me përshkrimin e tij fizik, që nis me ‘fytyrën’ e tij dhe përfundon me ‘gatishmërinë’ e karakterit për të qenë sërish aktiv në jetën e përditshme. Këtë autori e percepton. Natyrshëm që ai e di se ‘molla e kuqe e ka krimbin brenda’, por këtë detaj e flirton me një preambulë të bukur filozofike që vjen nga postulati m-l i kohës që e mbylli karakterin e tij për 21 vjet vjet e që lidhet me gatishmërinë e tij, pra “Gjithmonë Gati!”.
Pika e fundit ngre një arsye më shumë për të kuptuar këtë ‘varietet letrar’ që vjen përpos perceptimit në tregim. Kjo pikë ndriçohet në tregim ngadalë. Gjuha merr një karakter të qetë, por nervozues në mendjen e lexuesit. Perceptohet çdo detaj. Fjalia është e saktë dhe e shkurtër. Komunikuese deri në detaj! Është një tregim që dallohet nga kompozicioni i tij i jashtëm, edhe pa u lexuar. Është një prozë që ka strukturë të jashtme model. Me një hyrje, mes dhe fund të përsosur. E gjithë kjo strukturë e perceptuar krijon mesazhin e fuqishëm që përmbyllet me një pyetje retorike, por tejet kuptimplote e filozofike. Kompozicioni i brendshëm i këtij tregimi është më i ndërlikuar. Futja e motivit është e arsyeshme dhe zhvillimi në dy kohë i motivimit kompozicional e bën atë të dallojë në llojin e vete. Tregimi duket si një arsye sqaruese në të lexuar ku naratori, (tregimtari) është njësuar plotësisht me tregimin, pra aty ku ai shfaq unin e tij brenda tregimit, dhe më tej ku karakteri duket paksa i çliruar nga ky “un”. Dhe heroi kryesor, Dino, është një rritje dhe zbritje në kurbën jetike të perceptuar nga Izet Shehu. Në këtë kurbë vepron thuajse tërë filozofia perceptuese. Autori sqaron në tregimin e tij:

“…Aty, mu tek këmbëza e parë e urës, një qen i zi e leshtor i lehu.
- Qelbës i fëlliqur! – i thirri plaku me një ton të trembur.
- Qeni u step dhe mori tutje nëpër kaçubet e dendura në breg të lumit. Dino kishte vite që mundohej dhe ushqehej me përralla. Në vitin 1992 mori gruan dhe ia mbathi për në kryeqytet. Fëmijë s’kishte. Kur u arrestua, e la gruan të re së bashku me nënën e tij. E gjora e priti për vite me radhë. Kur Dino u lirua, gruaja s’lindtte më, ndaj s’u gëzuan që s’u gëzuan me një bimëz të ngjizur me shpirtërat e tyre. Në kryeqytet, në fillim , u futën thuajse forcërisht në një dhomë të lagësht në katin e parë tek ish-shkolla e partisë. Pastaj, po forcërisht, i larguan prej andej. Ngritën një çadër në oborrin e shkollës. Edhe këtu i larguan…”

Pa perceptuar më tej, por vetëm me ‘qenin’ tek ura, thuajse kuptohet qartë e tërë fabula. Është jo më kot ky qen në tërë këtë perceptim letrar të autorit. Është një qen që ende ndikon, pengon, kafshon, zvarrit, dëmton, gjuan, qëllon, siglon dhe të nxjerr jashtë, pra të bën të shtosh retorikën e jetës duke të ndikuar tërësisht në jetën tënde, atë që autori e plotëson në perceptimin e tij:

“- Ku të mbytemi, moj grua, ku?
- Në lumin tonë, - ia priti me një ton të përmortshëm e shoqja.”

Dhe “në lumin tonë” është sërrish një term filozofik që ndërlidh me anë të ‘urës’ perceptuese në dy kohë. A nuk është kjo edukatë që ndikohej dhe tentohej me fjalën ‘tradhtar i Atdheut’, për çdo njeri që kërkonte arsyet e jetës gjetkë?! Këtu filozofia gjen më shumë arsye për të qëmtuar në shenjë. E gjithë kjo shenjë qëmtuese sjell e përcjell qenin, urën, lumin, fatin e jetës, shtëpinë, lirinë, premtimin, kuadraturat e vuajtjes, bodrumin, listat, zyrtarët, letrat e gënjeshtrën…

Përtej perceptimit, latimi i fjalës

Në tregimin “Tapitë”, autori shkon më tej. Përveç elementëve pak a shumë të jashtme, karakterizimi, ose perceptimi i karakterit bëhet nëpërmjet gjuhës, fjalëve, stilit të të folurit etj. Përshkrimi është më i detajuar dhe mjedisi kryesor funksion në bllok. Funksionon si i tillë se vjen me një pasuri të shëndoshë perceptimi, që fuqizohet nga bagazhi i tij filozofik nga e kaluara dhe lidhja e saj materiale. Pikërisht, Aristoteli e shpjegon perceptimin në aspektin e ndryshimeve materiale. Dhe sipas teorisë së tij këto ndryshime materiale janë arsye të bagazhit të njohurisë. I tillë është ky bagazh edhe në tregimin e Shehut. Është një bagazh domethënës që shihet edhe në komponencën e tërësisë me shkrimtarët e tjerë në këtë pikë. “Shkrimtarët e tjerë dhe vetë Izet Shehu në poezitë dhe tregimet e tyre kanë folur për natyrën kriminale të së kaluarës sonë, për vrasjen e humanitetit nga ajo kohë, për varret pa emër, për burgjet e asaj kohe…” (Sadik Bejko, gazeta “Albania”). Po në gazetën “Albania” të datës 26 Shkurt 2009 shkruhet: “Izeti vazhdon të ruajë stilin e tij, të butë, të ngrohtë, vital e në çast po aq shpërthyes, instinktiv dhe të natyrshëm. Tregimet e tij janë panorama dhe galeri të gjera ngjarjesh dhe personazhesh.” Duke parë ‘tonin’ rreth të cilit Bejko hulumton dhe analizon Shehun, duhet theksuar edhe ajo që ka lidhje me tërësinë e perceptimit në tregimet e këtij krijuesi shqiptar. Shehu esencën e të gjitha krijimeve të tij e merr nga historitë e vërteta, faktet e dëgjuara apo edhe nga një ndodhi aty-këtu rastësore, e cila u shpëton njerëzve të thjeshtë por jo syrit të mprehtë vëzhgues dhe analitik të sprovuar të këtij autori, shkruan më tej në artikullin e lartcituar, gazeta në fjalë. Kështu mes këtyre fakteve mediatike, tregimi i tij “Tapitë” sintetizohet si një tërësi perceptuese. Thuajse me një motiv më të shpejtë, shfaqet tregimi “E puthura e vdekur”. Por, edhe pse ndodh me një shpejtësi rrufe, udhëtimi i tij perceptues është sa dinamik, aq edhe stimulues. Një stimulim që vjen nga ëndrra të perceptuara qartë. Ëndrra që shfaqen e fishken. Ëndrra që kaplojnë instanca njerëzore në itinerarin mashkull-femër, si një komponent kohor për të ndriçuar dhe dhënë sqarimin e duhur të ‘dritëhijeve’ që vijnë nga pesha e një kohe të pikturuar nën fuqinë e ‘puthjes së vdekur’. Është një puthje e vdekur që sjell treguesin në vetën e parë, Shegën si perceptim dhe shkas perceptues dhe lidhjen liri-privim me një derivat kohor që shpallet nën psallme dhimbjesh të jetë-familiares së strukur tek fuqia nënë-baba. Autori pikëlidh në këtë derivat dhe zbulon perceptimin e tij: “I ndjeri babai im, në atë kohë, ishte në sanatoriumin e burgut. Nëna s’kishte mundësi të vinte gjer atje, pasi ne ishim tetë pjesëtarë të familjes dhe, më i madhi isha unë, në atë kohë 12-vjeçar e kështu me radhë të tjerët, siç shprehej shpesh e gjora nënë: “si gurët e tepsisë”.
Nëna ishte marrë vesh me Shegën, që e kishim banoren e lagjes, se, kur të shkonte ajo për ta takuar burrin e saj atje, në sanatoriumin e burgut, ku ishte dhe babai im, do të më merrte edhe mua me vete.
Shega e kishte miratuar këtë kërkesë të sime mëje. Me sa më kujtohet, se është një hon i tërë kohor që na ndan, nëna kishte përgatitur nja dy triko e tri palë çorape leshi, një kulaç, një copë djathi dhe ca gurabie. I kishte qepur në një thes bezeje.”
Pastaj e gjitha është një pushtet intrigues dhe vlerat janë aq tërheqëse, por edhe aq mjeshtërore. Izet Shehu percepton bukur, po aq gdhend mirë fjalën e tij duke prurë tregime të latuara me forma të hershme në kohë të modernes në letërsi. A nuk është e tillë fjala e tij: “… në botë paskësh dy soje; sojli dhe sojsezë, fisnikë dhe harbutë. Çdo gjë e gjallë në botë u ndaka në ata që kafshojnë dhe në ata që kafshohen. Dhe ky qenka ligji, thelbi i kësaj jete të ndyrë. Kjo për njerëzit dhe kafshët. Pra, për çdo gjë të gjallë në këtë botë…” (Tregimi: “Tapitë”).

Referenca/Bibliografi:

“Albania”, 26 Shkurt 2009.
Aristoteli, (1972). Cituar tek Sorabji, R. Aristoteli për
memorien. Londër: Duckworth.
Bejko, Sadik (2008) Artikull analitik në gazetën “Albania”.
George, F.H. (1962) Kognicioni. Londër: Metuen dhe Co
LTD
Hepburn, R. Elizabeth (1997) Bota postmetafizike dhe
diskurset etike. Liverpul: Revista e Filozofisë së
Aplikuar.
Kant, Emanuel (1982) Paqja perceptuale. Londër: Metuen
Kant, Emanuel (1964) Metafizika e moralit. Londër:
Penguin

KOHA DHE LEXIMI NË KRIJIMTARI by admin.

FATMIR TERZIU






Gjithmonë në ndjenjën tonë krijuese, së pari ndikohemi nga leximi. Leximi është një arsye që na depërton në shtigje të njohura më parë nëpërmjet rymave jetike. Por leximi është edhe shenja e parë njohëse dhe prezantuese. Kështu ndryshe nga leximi i gazetave, apo ai i quajtur i përditshëm, leximi i punës krijuese sjell argumente të reja në pasurimin e ndjenjës së të lexuarit. Thomas H. Carr tek studimi i tij “Kërkimet në lexime: Kuptimi, efekti kontekstual dhe komprehensioni” shkruan se “Tre janë klasat që identifikojnë të lexuarin sipas kërkimeve: leximi bazë, leximi i kualifikuar dhe ai i komentuar” (Thomas H. Carr; 1981:45). Dhe të tre këto lexime janë të lidhura me disa aspekte të fushës krijuese. Në poezi aspektet e tilla janë paksa ndryshe me ato në prozë. Kjo bëhet më e qartë, për vetë faktin e ndryshëm dimensional të këtyre krijimeve. Kështu poezia duket se është më e lehtë për tu lexuar, por në fakt ajo do më shumë kohë për tu kuptuar. Ky është fakt. Është një fakt që lidhet edhe me ‘autoritetin e personit të tretë’ (Frojdi; 1907:7). Sipas Frojdit kjo vjen nga pamundësia e krahasimit midis aspekteve të ndryshme që derivojnë midis letërsisë dhe formave të saj. Frojdi në teorinë e tij qëmton çdo posibilitet ndryshimesh në bazë të permutacionit të fiktives dhe këtë ia dedikon historisë. Duke vazhduar më tej me Frojdin tek “Interpretimi i Ëndrrave”, përsëri referimi tek vetja si person i tretë, vjen nga lidhja poetike që sfidon kundërshtinë shkencore të lidhjes mes leximit gjithëllojësh në mendjen e njeriut.



Tre përkufizimet bazë



Për shumë vite, tre përkufizime bazë kanë shoqëruar leximet letrare, në programet e Shteteve të Bashkuara të Amerikës (Foertsch, 1998). Sipas definicionit të parë, të mësuarit për të lexuar, që do të thotë të mësuarit për të shqiptuar fjalët. Sipas definicionit të dytë, të mësuarit për të lexuar, që do të thotë të mësuarit për të identifikuar fjalët dhe për të marrë kuptimin e tyre. Sipas definicionit të tretë, të mësuarit për të lexuar, që do të thotë të mësuarit për të sjellë një kuptim të tekstit në mënyrë që të marrim kuptim nga ai. Edhe pse këto përkufizime arritën të reflektojnë gjatë mbi pikëpamjet e leximit, shkrimit e këndimt, studimet aktuale kërkimore mbështesin një përkufizim më të plotë të leximit në përgjithësi dhe të atij për krijimtarinë letrare. Ky përkufizim i ri përfshin të gjitha definicionet dhe vendet e të mësuarit në kontekstin e leximit dhe shkrimit të aktiviteteve autentike, sugjeron anët komplekse të ndërlidhjes emocionale dhe vlerësuese nëpërmjet leximit dhe më tej. Ky definicion e njeh rëndësinë e një aftësim-udhëzimi si pjesë e procesit të leximit të krijimtarisë letrare, qoftë në prozë ose në poezi (Allington & Cunningham, 1996; Shoqata Ndërkombëtare e Leximit & Shoqata Kombëtare për Arsimin e Fëmijëve dhe të Rrinjve, 1998; Maryland State Department of Education; Snou, Bërns, & Griffin, 1998). Gjithashtu mbështetur me këtë teori të ekuilibruar lexoni udhëzimin për të gjithë studentët (Allington & Cunningham, 1996; Au, 1993; Foertsch, 1998; Shoqata Ndërkombëtare Leximi & Shoqata Kombëtare për Arsimin e Fëmijëve dhe të Rrinjve, 1998; Snou, Bërns, & Griffin 1998).

Këto tre përkufizime bazë dhe definicioni i plotë, si dëshmi e fundit ndihmon në lexim-kuptimin e poezisë. Një ndihmë e tillë është edhe për poezinë shqiptare nëse atë e lexojmë në derivatin kohë-hapësirë-vend. Pra, kështu ndodh edhe me aspektin e poezisë së krijuar vite më parë nga poetë me emër, ose edhe nga të tjerë që marrin emër në lexim e sipër. Mjaft poezi të krijuara në vite, të lexuara kohë më parë, ndjehen më të fuqishme kur kalon një kohë. Fakte të tilla ka plot. Le të shohim poezinë shqiptare me tematikë të ndryshme dhe të krijuar kohë më parë dhe mjafton të kuptojmë se poezinë e krijuar nga poetët shqiptarë e kemi më të lehtë ta kuptojmë pas disa vitesh. Kjo ndoshta lidhet edhe me aspektet kohë, vend, pasqyrim dhe frymëzim.



Poradeci një fakt



Lasgush Poradeci ndoshta është një shembull më i qartë në këtë mes. Është një shembul që vjen me poezinë e tij, e cila lexohet në të tre definicionet. Është një fakt që krijohet nga mundësia kohore dhe lidhja e saj në një hapësirë mbarëshqiptare e më gjerë. Një hapësirë e cila u nda edhe në metodën dhe mënyrën e të lexuarit të krijimtarisë. Jo më kot Petraq Kote shkruan “Lasgushi botohej e ribotohej në Kosovë ato vite. Këtej letërsia e tij ishte futur në bodrumet e shpirtit të lig komunar. “Emri i Lasgushit atje përtërihej me lindjet e reja të fëmijëve, këtej fshihej nga faqet e leksikonëve” (Lalaj, Shekulli: 16 Shtator 2008). Dhe për ti dhënë më shumë lidhje faktit të leximit të Poradecit, Kote shkon më tej në argumentin e tij “Kosova dhe Lasgushi ishin dhe janë motër e vëlla. Nuk mund t’i shikosh e imagjinosh jashtë njeri - tjetrit ata. Jashtë shtëpisë shqiptare njëri e brenda shtëpisë përgjysmë, tjetri” (Kote, 2007). Po një lidhje tjetër dhe një fakt mund të merret edhe nga poezia e fuqishme e Pipës. Ajo që Arshi Pipa do të nxirte nga zemra e tij më 1958, padyshim plotëson më së miri tematikën e sotme ku gërshetimi i vlerave rimbursohet me detajet e mirëfillta poetike: “O tokë e bukur ku fjala burrneshë/ ilire ushton qysh me mjegull gojdhanë!/gjoks i Shqipnis, ku e ndryme si luaneshë/ ndër hekura gjëmon zemra Dardane”.

Dhe kështu jo vetëm fakti Poradeci, apo lidhja tjetër mes poezisë së Pipës, krijimtaria poetike në kulme kohore dhe e lexuar në derivat kohe tjetër sjell larmi dhe qëndrueshmëri. Larmia e krijimtarisë poetike kushtuar dëshirës së Pavarësisë për Kosovën natyrshëm në kohë dhe vend gjen hapësirë të mjaftueshme për të realizuar shpirtdëshirën dhe vrullin poetik në vargje të shijuar poetikisht nga të gjithë. Por ajo që poeti Flori Bruqi gjen dhe gatuan me vlera artistike është padyshim një fuqi që vjen dhe merret nga vargu dhe arritja e poezisë shqipe kur ato i dhurojnë dëshirat e poetit. Me një vlerë artistike ai shkruan: “Këtë poezi Nënë/nga zemra e shkrova/dhe hije azhuri/s’i futa Brenda/Ti kërkon dritë/se ishe Dritë/siç janë Drita/të gjitha Nënat”. Natyrshëm fjala e ëmbël, e përzgjedhur flet me një gjuhë të qartë, aty buron vetë dëshira e realizimit të ëndrrës së ngrohtë e mikpritëse poetike. Pikërisht aty ku poeti gjen fjalët edhe fjalët e përqafojnë fjalën e dëshirën e shprehur të poetit në vargje: “Ti nuk je/retë mbi qytet me nevrikosin/dhe shiu më lag bashkë me vargjet” (Bruqi, poezia: Qyteti ku të prita). Ndryshe retorika e Shefqet Dibranit nuk do të kishte atë vlerë që ajo ka në paraqitjen e saj artistike: “Në kohën kur po pushkatoheshin intelektualët/Ngritën në tempull vëllezërit analfabetë./Më thuaj ardhmëri, ku shkohet/Me logjikën kooperativiste të baltës?” Vajë medet sikur kjo të rindodhte edhe me poezinë sot.



Poezia në këtë rend



Aspekti kohë, vend, pasqyrim, frymëzim dhe detaj artistik nuk mund të kuptohet pa rezonancën dhe timbrin që popullorja e thjeshtë i jep si model ushqimi poezisë, veçanërisht asaj poezie që “rrokjen logjike” e merr hua nga tradicionalja dhe dëshira për një realizim të asaj, që shpirti e pret dhe e ëndërron prej kohësh. Duke iu rikthyer Frojdit tek “Studimet e Histerisë” të gjitha krijimet e krijuara në këtë kontekst vijnë të fuqishe në derivat kohor tjetër përpos forcës që vjen nga simptomat kohore dhe mbingarkesave emocionale që lënë ngjarje të ndryshme në mendjen e njeriut e që tentojnë forcimit e kuptimit emocional nëpërmjet rishtrimit specifik të gjuhës. Pra poezia është dhe mbetet një dëshirë transparente e shpirtit poetik të poetit në kohë dhe vend të përcaktuar. Kështu koha dhe vendi që zgjojnë dhe pasqyrojnë tematikën poetike ka rrëndësi të dyfishtë. Ka rëndësi të dyfishtë edhe për vetë faktin se “krijohen situata, të cilat dëshmojnë aftësinë krijuese për fabulim” (Musliu; 2006:31). Por, ndoshta me vlerë është të ritheksojmë ajo që poeti dhe kritiku shqiptar, Pano Taçi, cilëson kur analizon poezinë në vite të poetit, shkrimtarit, kritikut dhe publicistit Pandeli Koçi, i njohur me pseudonimin letrar Sazan Goliku. Taçi shkruan se “vera e ndejtur shijon më shumë” (2006:31). Dhe këtu ai nënkupton në mënyrë figurative poezinë e Koçit. Pra një poezi “e ndejtur”, sipas Taçit, është një vlerë më shumë, është më kuptimplote. Kjo, jo në tërë kompleksitetin e saj, por në lidhjen filozofike lexim-kohë, natyrshëm që është një vlerë më shumë. Le të shohim më konkretisht këtë poezi të autorit Koçi, të cilën në një detaj tjetër do ta citojmë e analizojmë më poshtë. Poezia e Koçit, pa titull, e renditur në faqen 14 të vëllimit të tij poetik “Petale të rëna” është një model në këtë argument që lidhet me leximin e saj kohë më pas. Autori shprehet me fjalë poetike: “o i pandreqshmi, Njeri!/Arrite të bëhesh Zot/po kafshën nga vetja/as sot as dje/se dëbove dot”. E lexojmë këtë poezi dhe menjëherë riskojmë të gjejmë lidhjen e saj në rrugën historike të vetë njeriut. Si një postulat biblik ajo vjen e kuptueshme në mendjen e lexuesit si një arsye për të shprehur në mënyrë tjetër atë që ne njohim nga ky burim: “Tek i njeriu dhe i gjalli, janë edhe engjëlli, edhe djalli”. Pra, është një detaj që në leximin e parë të afron kjo poezi. E nëse ‘njeriu’ i poezisë së Koçit, kap majat e ardhura nga brendia e trupit të tij me prezencë metafizike të ‘engjëllit’ dhe u bë “Zot”, por prania tjetër e “Djallit” e bën atë që ende të mbetet problematik, pra me ‘kafshën’ brenda trupit të tij.

Duke u bazuar në studimin e Thomas H. Carr shohim se leximi i krijimtarisë dhe më së shumti i poezisë krijon dhe ndikohet nga paralelizmi për të thënë më shumë. Një shembull në poezinë shqiptare në këtë pikë është poezia “Peshorja” e të mirënjohurit, Sazan Goliku, që vjen nga njohja dhe leximi i tij i ndjeshëm, si një simbolikë e 17 Shkurtit, datës së shënuar historike për Kosovën dhe pavarësinë e saj. Sazan Goliku është një nga ata krijues shqiptarë që 17 Shkurtin e shijoi dhe e përjetoi nga afër në Kosovë. Ai me dy miq të tij ishte në Prishtinë dhe i fiksoi në memorje ato çaste historike të Pavarësisë së Kosovës. Por nuk ishte vetëm kaq. Si fitues i çmimit të parë në një Konkurs në Tetovë për poezinë më të bukur për Kosovën në vitin 1998-të, natyrshëm kishte edhe obligimin e rastit që të shihte me syrin e poetit këtë moment historik. Ai ashtu bëri dhe pikën kulmore e vulosi në histori. Poezia e mëposhtme është pjesë dhe fakt i asaj memorjeje, simbol poetik i asaj dite. Në këtë poezi është e gjitha. E gjitha që vjen me peshën dhe emocionalen e sfidës historike. Në këndvështrimin e parë ajo është thjesht një poezi moderne, ku nuk mungon tradicionalja, ku edhe rima është një gjetje e domosdoshme. Por në anën tjetër ajo është një poezi që shpreh bukur çdo detaj, çdo simbolikë që lidhet me tërë rrugën që e vulosi atë ditë të shënuar. Që nga titulli ajo që lidhet me simbolikën dhe ushqehet nga filozofia është rrethnaja poetike me ‘peshoren’, është e gjitha që kthehet në një fuqi shprehëse me funksionin e saj të të qënit ndryshe në funksionin si peshore. Ndryshe, ‘pra e palëvizshme’ edhe kur në të [peshore]‘Arin e botës derdhi’…

Po pse u ndala në këtë poezi që flet më shumë se sa forca e saj poetike? Duke e parë në këndin e poezisë tradicionale ajo natyrshëm është ndryshe, tamam ashtu siç dihet në thelb se poezia lirike ka ndryshuar me kohë nga poezia tradicionale. Së pari është ndjenja e hollë njohëse dhe prezantuese. Jashtë asaj që shpesh lidhet me romantizmin në këtë poezi vjen e fuqishme deri në pragje njohjesh të athshme e të detajshme shpirtlidhjeje historike që fiksohen në një moment të gjaklidhur frymëzues, ku Adem Jashari vjen i arsyeshëm. Poezia e Golikut, shkon deri në kufinj të mirëpiketuar për të zëvendësuar ftohtësinë dhe këmbëguljen me emocionet e rradhës, ku “Mbi prushin e luftës pa krye, pa fund/Hyjneshë e Drejtësisë pa parë askënd/e ngriti peshoren…” flet qartë dhe pa shumë shpjegim sqaron gjithë pararendjen dhe arsyen filozofike të ‘kokës së prerë të Adem Jasharit…”. Koha, peshorja, pesha, motivi dhe shumë detaje të tjera që thurren në këtë poezi janë arsye mirëkuptuese në funksionin e tyre, duke shmangur kuptimin parësor ato krijojnë një sfidë poetike dhe ndjeshëm nën rimë marin një lehtësi interpretuese. Le të kujtojmë poezinë “Telefoni” të Sabri Hamitit, tek “Trungu Ilir” dhe pikërisht vargjet “… vetë në anë të telit/në anën Bota,/ai ka mësuar të flasë…” dhe padyshim shohim se tematika e saj është tek sugjerimet e mundshme, ajo nuk shpjegon, nuk tregon. Kështu kjo është një mjeshtëri e dukshme poetike që shihet edhe tek poezia “Peshorja” e Golikut. Goliku në fakt brenda tematikës së poezisë synon që “loja e fjalëve të jetë” një përpjekje për të zëvendësuar filozofinë. Kjo poezi përmban në vetvete forcën e kursimit shpjegues dhe atë të idesë për të përfshirë shumëçka brenda saj mes paralelizmit.



Leximi poetik dhe tematika



Duke u bashkuar edhe me mendimin e Mexhit Prençit dhe Josif Papagjonit, po aq edhe me thëniet e Agim Devës, për krijimtarinë e Golikut në përgjithësi, është vendi të gjejmë edhe një arsye tjetër lidhjeje mes asaj që këta autorë e quajnë ‘fantazi’; ‘i njeh mirë korridoret’; ‘dritën e shfaq të bëftë’ etj, për të analizuar aspektin ndikues dhe dominues kohor në formësimin e tematikës poetike që lidhet dhe fuqizohet në derivate të rëndësishme historike. Mjaft poetë me emër në krijimtarinë shqiptare mund të ishin marë si objekt studimi për këtë arsye dhe natyrshëm ata janë shumë, por unë do të ndalem tek disa që kanë krijuar, por në tema të veçanta kanë më shumë vlera. E tillë është edhe poezia e Ndue Hilës, që pret e përcjell këtë aspekt kohor dhe vendor në një tematikë tashmë mbarëpopullore për të gjithë poetët shqipshkruajtës. Tematika e Pavarësisë së Kosovës e shkruar në vargje ka shpërthyer në tërë këtë gërshetim dhe ka marrë një formë të re të shprehjes së dëshirës dhe gëzimit kolektiv. “Pritja më durin nuk ka” thotë në titullin e një poezie Hila dhe ndërsa më pas ditën e madhe të pritjes e simbolizon me foshnjën dhe gëzimin e lindjes së saj: “Po presim të lindi/Një foshnjë e lindur/Po presim ta pagëzojmë në emër/Emër të bukur ka/Perëndia Shenjtnore emrin ia la/Presim të gjithë, po presim/Në çdo cep të botës mbarë”. Kompletimi i metamorfozës poetike në komponentin dual të dëshirës dhe frymëzimit poetik padyshim që gjen ushqimin e vet në brazdat e moçme të folklorit shqiptar, ku spikat tashmë edhe ndërthurja e lirikes me modernen dhe më tej me të thjeshtën e qartë dhe të kuptueshme të simbolikës poetike. Ajo që vjen nga frymëzimi Kutelian, me poezinë e tij të hershme “Qëndrimi” ku shprehet në vargjet: “Jam shqiptar/e kosovar;/zot e krenar,/zot e bujar/mbi këtë dhé,/q’e kam si fe,/e përmbi fé:/E kam vatan!” sot kuptohet qartë në krijimtarinë e përkushtuar kësaj tematike. Le të shohim se si konkretisht kjo tematikë aspiron dhe realizohet.



Lidhja e hershme



Është një lidhje e hershme me këtë lloj krijimtarie dashamirëse. Është një lidhje që vjen në gjuhën e hershme të zonës ku ajo është gatuar, një gjuhë tipike që gatuan me çiltërsinë e shpirtit dhe prodhon atë që ndjen. Është një lidhje, që vjen në formën e një ngjashmërie me “Evgeni Onjegin” të Aleksandër Sergejeviç Pushkin, një poezi dashamirëse që ngjan me thelbin e poezisë së shkruar nga Pushkini në atë libër të hershëm, por që komunikon edhe sot në mjaft gjuhë të botës. Këtu veç të tjerave janë disa kualitete poetike dhe gjuhësore. Janë këto kualitete që përbëjnë një kontribut në literaturën dhe kulturën e komunikimit mirëkuptues. Me termin kulturë literature unë dua të shënoj rrugën në të cilën gjuha e përdorur nga poeti Riza Lahi në një prurje poetike miqësore, të paradisakohshme, të ngjashme me karikaturat miqësore në art, është përdorur jo vetëm si një medium i artit letrar por edhe si një medium i gjithë formave të komunikimit të shkruar. Kjo lloj kulturë krijimtarie është shumë mirë e përqafuar në bazë të karaktereve dhe tipave dhe në kualitetin vargor që prodhohet.

Kohë më parë pata lexuar disa poezi të Riza Lahit. U publikuan me rastin e 28 nëntorit, Ditës së Pavarësisë. Dhe natyrshëm duke i rilexuar pas disa kohësh, shoh se gjuha e tyre në të lexuar është e thjeshtë, e kuptueshme, … një shportë për brezat…, kjo gjuha e Riza Lahit. Pra ajo është një gjuhë e thjeshtë, e lehtë për tu riprodhuar, e kuptueshme. Vjen kjo nga mendja e një poeti shqiptar, një publicisti dhe një njeriu të fushës së gjerë të letrave shqiptare. Riza Lahi, solli në mesin e ‘miqve’ të tij vargje që vijnë nga kjo ndjesi e karakterizuar në njohurinë, bagazhin dhe mendimin e pasur të tij. Një krijimtari e tillë tipike, edhe pse mund të quhet imagjinare, apo kalimtare, ajo jeton gjatë, mbetet në kujtesë dhe trajtohet si një dhuratë. Poeti Lahi me dashmirësinë e tij udhëtoi në vite, rrëmoi në histori, duke sjellë në mendje një datë historike, 28 Nëntorin, dhe pastaj iu drejtua të ardhmes, kur me fjalën ‘stërgjyshër’, apo gjyshër ai gatoi një harmoni fjale dhe një mirëkuptim të bukur. Diku shfaqi haresë, shfaqi edhe ndonjë lapsus, por me zemrën e tij dhe penën bujare ai iu rikthye dhe shtoi dhe gati përditë tashmë plotëson këtë nismë kaq prekëse. Këtë nismë që shërben si një lidhje. Në fakt ajo është një lidhje!

Poeti Riza Lahi tek poezia “Pritmë se po vij” të cilën ia kushton poetit luftëtar Hajdin Abazi shprehet direkt me vargjet prekëse e dhimbjengjallëse për Nënë Kosovën, nënën e robëruar por tashmë krenare “O moj nënë e poshtëruar,/Robëruar e dërrmuar,/Mish e kocka masakruar/Më s’duroj, por do të kthej”. Herronjtë e Kosovës është jo më ana tjetër që ushqen këtë temë, por tema që frekuentohet më së shumti. Poeti Agim Doçi gjen dhe seleksionon këto vargje: “Shirat e vjeshtës dhe psherëtimat/Më sjellin pranë shokun e shtrenjtë/Atë që/shkrepte si vetëtimat/Dhe tokën nënë e kish të shenjtë” të kthej dhimbjen për mikun e poetit dhe luftëtarin e Lirisë Agim Ramadanin. Pra shihet qartë se poezia dhe Kosova janë një vatër, një strehë ku strehohet malli dhe dëshira poetike që asaj t’i shërrohen sa më shpejt plagët. Poezia dhe poetët kanë qenë dhe janë prej kohësh inicuesit e këtij evenimenti jetik që shtrohet me qilimin e bujarisë poetike. Kështu ka qenë edhe në ato kohë ku Kosova strehonte vargun poetik lirik shqiptar, kur vargu shqiptar krenohej me Kosovën.

Nuk dua të nxitoj se këtu është thelbi i krijimtarisë së Lahit, por nuk dua t’a mohoj se në këtë lloj krijimtarie ka kohëpërkushtim, dashamirësi dhe vlera njëkohësisht. E shkruara e Lahit është një kombinacion poetik me një thurje tradicionale, ku rima dhe rrjedhshmëria e vargut është si në një valle ritmike dhe leximi është tërheqës, me personazhe reale, të lexuar e të palexuar, të njohur apo pak të njohur, që gjithësesi nën penën e Lahit vijnë si një dhuratë në mjedisin letrar të mërgimit.

Natyrshëm duhet kuptuar edhe një fakt tjetër, atë që mundësia e kapjes së të tërës dhe përfshirjes së gjithë emrave do të ishte një mundësi ideale dhe do të donte për autorin një punë studiuese, kërkimore apo ku di unë. Kaq sa ka realizuar Riza Lahi, kaq sa ka pikasur ai, natyrshëm duket brilante, duket përshëndetëse me pak fjalë.

Leximi i ‘vetes’ nën vargun e Lahit është një simbolikë reale, një dhuratë e ndjeshme, një vëzhgim detajues dhe tipik. Por në një këndvështrim më të mprehtë, duke shmangur hapur qejfmbetjet, hatëret apo edhe keqkuptimet, ajo që duhet thënë është përkushtimi dhe ideja për një nismë të tillë.

Shqiptarė jemi edhe ne jashtė kufijve

nga Jeton Kelmendi


Atdheu ynė shtrihet edhe pėrtej kufijve te Shtetit shqiptar, i nderuar zotėri Vehbiu. Fatkėqij ne qė na zu koha jashtė kufijve tė shtetit, por mbase edhe kjo tokė ku ne lindem dhe jetuam me shekuj e dekada ėshtė shqiptare. Fatkeqėsisht jetėn e bėmė shumė tė keqe dhe jo rrallėherė derdhem gjakun pėr tė mbetur kėta qė jemi- Shqiptarė. Nga fqinjėt pushtues zotėri Ardian Vehbiu, dije se mė shumė se gjysma e tokave shqiptare mbeten jashtė kufijve administrativ tė shtetit. Mbi tė gjitha pėrjetimet dhe ngjarjet, falė Zotit dhe vendosmėrisė sė popullit nėpėr breza mbetem shqiptarė, jo mė pak se edhe ju qė ishit brenda "gardhit".

Nė njė shkrim tė botuar tek Gazeta e Pėrditshme Shekulli nė Tiranė, me titull "Ta shpėtojmė Wikipedian Shqipe", ju komentoni kriteret, rregullat, normat, tė shkruarit, madje edhe kulturėn shqiptare nė prezantime nė internet ku thua se ne shqiptarėt kemi zbritur nga degėt sa i pėrket kėsaj.

Nė shkrimin e njėjtė pėrshkruhet shkurtazi edhe pjesa ku nė Wikipedia ėshtė e prezantuar Antropologjia, pėrmenden shkurtazi edhe disa tė tjera, por cili ėshtė pėr tė dal tek pjesa ku janė tė prezantuar shkrimtarėt dhe publicistėt.

Ky koment nga z. Vehbiu, ėshtė i shkruar nga kėndi i ekspertit, po thuaj se nė tė gjithė anėt. Sigurisht na qenka super ekspert! Kritikon pėr ēdo gjė, madje edhe pėr tė shkruarit nė Gjuhėn Shqipe. Nė shkrim thotė se duhet pasur kritere kur bėhet fjalė pėr prezantim dhe nuk duhet lėnė tė lirė pėr t’u prezantuar kush tė dojė. Autori i shkrimit nė fjalė z. Ardian Vehbiu nuk e
thotė se nė tė shkruan enciklopedi e lirė. Ai me ironi shkruan, si mund tė mos e admirosh guximin e ēartur pėr njė gjė si kjo. Pėr t’i tejkaluar tė gjitha, Vehbiu shkruan se pėr prezantimin e lirė nė internet duhet tė vendos Akademia, ngase shqiptarėt “kanė zbrit nga degėt sa i pėrket kėsaj pune”.

Kėshtu i jep guxim vetės t'ju jap kėtė epitet shqiptarėve, ndoshta pse i dashka shumė fėmijėt siē thotė tė shkretė. Ata kur tė ulen para kompjuterit do mėsojnė pėr njerėzit nė listėn e telefonave. Keq shumė, fėmijėt nuk mund tė mėsojnė pėr tė.

Me tė drejt shkruan pėr fryrjen dhe qasjen jo korrekte tė disa autorėve nė biografitė e tyre, por ajo ėshtė nė moralin e secilit qė shkruan dhe fundja kjo faqe ėshtė veē njė prezantim dhe nuk ka ndonjė rėndėsi tė veēantė. Pėr tė shkruar gjėra qė thonė diēka pak mė shumė duhet pasur njohuri. Kėtė z. Ardian Vehbiu, fare nuk e ka parasysh, ngase flet pėr prezantimin e disa
shkrimtarėve nga Kosova dhe trojet shqiptare nė Maqedoni, ku shkruan se ku janė marrė kėta emra, nė listėn e telefonave a ku.

Vehbiu mė pas flet pėr emrat e disa shkrimtarėve tė regjimit diktatorial, pse nuk janė ata, porkėta. Autori ankohet edhe pėr emrat e publicistikės sė pesėmbėdhjetė vjetėve tė fundit, pse as ata nuk janė nė Wilkipedia. Hallin shihet qartė se e ka pse nuk ėshtė vet aty, e kėtė mendoj se nuk din ta bėj vet dhe kush tjetėr nuk e ka prezantuar, ngase ai duhet tė jetė aty, pasi qė ka shkruar disa vjet nė gazeta ndokund.

Pėr shembull thotė mungon Anton Pashku i vetmi autor nga Kosova, e pra edhe ai ėshtė i prezantuar nė faqen e Wikipedias, njė dėshmi pėr tė gjithė se Vehbiu nuk i njeh gjėrat as internetin.

Ajo qė e thotė pa u turpėruar ėshtė krejtėsisht e papranueshme; Nuk janė kėta, kėta, kėta, por harron tė pyet se ku janė: Ali Podrimja, Azem Shkreli, Beqir Musliu, Rrahman Dedja etj. Kjo tregon se ju mungon dije dhe respekt pėr lexuesin nė pėrgjithėsi dhe shqiptarėt jashtė kufijve nė veēanti. Zotėri
Vehbiu edhe ne jemi shqiptarė dhe kemi tė pėrbashkėt letėrsinė dhe historinė dhe ēdo gjė qė na bashkon shqiptarisht.

Nė shkrimin e njėjtė, zotėri Ardian Vehbiu, pėrmend edhe emrin tim, aty tek lista e telefonave tė tij, ku ka emra studiuesish dhe autorėsh me nam si Ragip Sylaj, Ndue Ukaj,Flori Bruqin i ndjeri Ilaz Prokshi e tė tjerė, tė gjithė autorė kosovarė.

Krejt pėr fund

Letra duron ēdo gjė tė shkruhet nė tė, por pėrgjegjėsia morale dhe padituria mbesin, mos e harro i nderuar mik qė s'po tė njoh, kurse juve tė dashur lexues shqiptarė, ju kėrkoj falje pėr kohėn qė mund t'ua marrė leximi i kėtij shkrimi. Mė fal koha ime e punės pėr njėmbėdhjetė minuta kohė derisa e shkrova kėtė reagim, jo pėr tė reaguar pėr shkak se mė ėshtė pėrmendur emri
mua, por pėr t'ia kujtuar Ardianit dhe tė tjerėve se edhe kėndej jemi Shqipėri.

Dr. Xhavit Aliçkaj, Bukurie e Vargut tek Jeton Kelmendi "Ku shkojne ardhjet"

Bukuria e vargut

Ka do kohë që në poezinë shqipe doli para lexuesve një zë i bukur i poezisë. Dhe u lexua e u pëlqye. Vepra e parë nuk ishte e rastit, një zbrazje ndjenjash e një të riu që do të thotë krejt çka ka e çka ndien. Veprat e tjera na bindën se po shkruan një dorë e sigurt e poetit që poezinë e do, e njeh dhe di ta shkruajë.

Shkruante pak më ndryshe se bashkëkohësit, e gjithsesi ndryshe nga moshatarët. Natyra i ka dhuruar talentin e rrethi poetik frymëzimin. Dhe kishte kë ta marrë model të çmuar prej poeti, të madhin Azem Shkreli. E ky është poeti i poezisë intelektuale dhe shumë domethënëse, që , pavarësisht nga modelet letrare që kishte lexuar, do ta gjejë rrugën e vet poetike me tema e forma dhe me shprehje e stil të veçantë. Ky është Jeton Kelmendi.

Kur e mora këtë përmbledhje poezish nga Bruxeli i largët mendova pak më gjatë për një titull të bukur të këtij shkrimi të rastit, kur në mesin e veprës, në zemër të vargjeve, një varg i bukur e i pëlqyer sikur më thotë vënia titullin "Bukuri e vargut". Ç'bukuri e vashës/ Ç'bukuri e vargut/ Lumë bukuria për to. (Bukuria e bukurive). E ku ka himn më të bukur për poezinë se këto vargje? Vërtet bukur. Në zemër të poezisë qëndron e bukura artistike si kategori estetike. Në të njëjtën paralele qëndrojnë dashuria e poezia. Në piedestalin shpirtëror të poetit.

Duke i lexuar poezitë e Jeton Kelmendit na duket se ndeshim tema e motive të shkruara edhe më parë, si ato nga e kaluara historike, nga përditshmëria, nga jeta intime, motive dashurie, ku frymëzohen edhe poetë të tjerë, por mënyra se si poetizon, se si i artikulon ky, është krejt personale. Unë kështu e kuptoj poezinë e tij, që është një prej formave të mundshme të leximit e të interpretimit.

Preokupimi i parë është atdheu (Ilirishte), dhe e kaluara e largët që gati kohësisht duket e pamatur: Njëqind e një mijë vjet/ Mendim i ndritur/ Je/ Dhe kurrë/ Kush me t'matë s'ka mundur. Këto vargje komunikojnë me të kaluarën e lashtë dhe me mendësinë shqiptare, që si të tilla i zëvendësojnë qindra faqe historie. Poeti Jeton Kelmendi mpleks në një dëshirat e veta me të atdheut, pritjet e gjata dhe shpresat e pashuara për një ditë. Dhe vargu "do të vijë dita ime" është një metaforë e bukur dhe e qëlluar. Por duke parë se ç'po ndodh, se nuk jemi përherë ata që duhet të jemi, shpirti i poetit shqetësohet dhe me një shprehje ironike zbrazet duke thenë "Në pikë të hallit ajo ditë".

Në ndonjë poezi ma përkujton poetin Azem Shkreli, sidomos kur është fjala për kujdesin, respektin e maturinë e fjalës së shkruar: Edhe ky kërkon pedantërinë e fjalës e të mendimit, me një qëndrim prej poeti e intelektuali, se fjala e bukur dhe mendimi i qëlluar krijojnë art, krijojnë poezi, krijojnë të bukurën estetike: Prandaj/ Zonja fjalë je e bukur/ Kur zotëri mendimi/ Ta japë bukurinë. E në momente kur nuk ka çka thotë e preferon heshtjen si veçori etike të të urtëve, ndonëse herë-herë fjala ia kapërcen heshtjen!

Duke e shoqëruar fatin e vet me të atdheut, ndonjëherë i shfaqet ndjenja e pasigurisë për të ardhmen: Ëndrrës sime/ Dhe zhgjëndrrës tënde (sate – Xh.A.)/ Atdhe/ Nuk i dihet. Kështu vargjet krijojnë dhembje personale, situate të ndjeshme e të përjetuara, nëpër to sillen mesazhe kujdesi e maturie për të ardhmen. Prandaj hasim përafrime në shenja autobiografike me ato biografike të atdheut. Për fund të këtij shkrimi të shkurtër mund të themi se vargjet e bukura ia plotësojnë një zbraztësi të jetës. Me to e mbulon dashurinë ndaj atdheut, ndaj vashës dhe ndaj jetës. Këtu e ka burimin e tërë bukuria e poezisë. Bukuria e bukurive.

Jeton Kelmendi në rumanisht -një shpërthim autokton i shpirtit shqiptar

Nga:Baki YMERI


Poeti Jeton Kelmendi
Këto ditë e pa dritën e botimit në Bukuresht një libër i ri i dhe i bukur i poetit të ri kosovar me banim në Francë dhe Belgjikë, Jeton Kelmendi. Fjala është për vëllimin e tij antologjik me poezi të zgjedhura, Ce mult s-au rãrit scrisorile / Sa fort janë rralluar letrat. Përkthimi në gjuhën rumune me tekste të zgjedhura nga veprat e tij i përkasin autorit të këtij shënimi, pasthënia i përket eseistit dhe poetit të shquar, Marius Chelaru, ndërsa në pasthënie janë prezentuar me mendime vlerësuese për veprën e poetit Agim Gjakova, Xhavit Aliçkaj dhe përkthyesi i kësaj vepre me vlerë.

Parathënia, pasthënia dhe titujt e poezive jepen në të dy gjuhët, lënda poetike në gjuhën rumune ndërsa recensionet e Agim Gjakovës dhe autorit të përkthimit jepen në gjuhën shqipe. Vepra është e strukturuar në tre kapituj: Monaliza, Çast për admirim dhe Bukuria e bukuriv. Libri i Jeton Kelmendit del në dritë me propozim të Bashkësisë Kulturore të Shqiptarëve të Rumanisë, duke patur për koautor të stilizimit zonjën Paula Kovalçiuk, lector zonjushen Nina Petrish ndërsa realizator të Ballinës dhe rradhitjes elektronike zotin Rëzvan Balasha. Jeton Kelmendi u lind më 1978, në Pejë. Shkollën fillore dhe të mesme i kreu në vendlindje, ndërsa studimet në Prishtinë. Punon për shumë media në Kosovë dhe bashkëpunon me të tjera edhe jashtë vendit. Kelmendi është i njohur si poet dhe eseist me gjashtë libra të botuar. Shquhet si krijues edhe për shkrimet e tij publicistike, sidomos rreth çështjeve kulturore. Poezitë e tij janë përkthyer në disa gjuhë dhe janë pjesë e disa antologjive. Kritika i ka cilësuar si poezi të mesazheve të qarta dhe moderne në konceptimin e ideve. Esenca e mendimit poetik të Kelmendit është etika e të shprehurit. Motive dominuese në krijimtarinë e tij janë lirika e dashurisë dhe realiteti i kohës. Ky është libri i shtatë i tij, një vëllim antologjik që e pa dritën e botimit në ishkryeqendrën e Shqipërisë së mërguar, përkatësisht në qytetin që mban emrin më të bukur të të folurit shqip, siç e konsideronte Bukureshtin Lasgush Poradeci. Bibliografi lirike: Shekulli i Premtimeve, 1999, Përtej Heshtjes, 2002, Në qoftë mesditë, 2004, Më fal pak Atdhe, 2005, Ku shkojnë ardhjet, 2007, Zonja Fjalë, 2007, Ce mult s-au rãrit scrisorile/ Sa fort janë rralluar letrat, 2007. Sipas Agim Gjakovës, Poezia e Jeton Kelmendit është një shpërthim autokton i shpirtit shqiptar. Po japim me këtë rast, për mass/median e shkruar dhe elektronike, parathënien dhe pasthëniet e këtij libri të rrallë e të bukur.

Fjala që mugullon nga dheu i gjuhës

Ka mbirë një fjalë në dheun e gjuhës

E cila u rrit deri në qiell

Dhe lëshoi rrënjë deri në zemër të dheut

Poeti dhe publicisti Jeton Kelmendi, i lindur me 1978 ne Peje te Kosoves, kreu shkollimin fillestar dhe gjimnazin ne vendlindje, ndersa Universitetin ne Prishtine. Ka botuar artikuj te shumte me tematike kulturore. Poemat e tij e kane pare driten e botimit ne nje numer te madh revistash e gazetash nga vendi e bota. Ka botuar deri tani gjashte vellime me vargje. Vellimi i shtate i Jeton Kelmendit eshte kjo antologji poetike, e perkthyer ne gjuhen rumune nga poeti Baki Ymeri. Pergjate tri kapitujve, Monaliza, Cast admirimi dhe Bukuria e bukurive, poeti apelon ne nje fjalor qe tenton nga bindja e qartesia, pa meditime te sketerrshme, pa vershima retorike apo rafal metaforash, edhepse te le pershtypjen se e josh „loja” me lenden e fjaleve. Nganjehere duket se dashuria e vertete per te cilen flet poeti ne vargun e tij, eshte pikerisht fjala, e cila ftohet, rritet dhe lulezon, madje edhe hesht, do te thoja si nje bosht i poezise se tij qe shtrihet ndermjet fjales dhe heshtjes, duke kaluar neper vetmi: Ka mbire nje fjale ne dheun e gjuhes/ U rrit deri ne qiell/ Dhe leshoi rrenje deri ne zemer te dheut, apo: U ftoh fjala/ Vera nuk rri me ne. „Duke shfrytezuar” sentimente, mendime te plasuara nga nje here thuajse ne nje tjeter realitet ndaj fjales: „Mendimi nuk ka vlere per fjalen/ Apo fjala/ Qe thot pa e lodhur mendimin”) dhe nga shembelltyrat e reflektuara neper to si mbi nje pasqyre ne te cilen e sheh vetveten ne spektaklin e anes se universit te cilit i nenshtrohet, deperton ne nje bote thuajse „te mbrojtur” nga hapesira shtypese/ artificiale e rruges, e qytetit, madje edhe e degdisjes „se dhomes”. Por opozita fjale/ mendim eshte vetem e dukshme, bukuria, deshira, gruaja, te gjitha duke qene te lidhura permes fjales, ngase shkruan Jeton Kelmendi, Zonja fjale je e bukur/ Kur zoti mendim/ Ta jep bukurine. Eshte ky nje udhetim ne nje bote te brendshme, e ndjenjave te ngjyrshme dhe e sekondave qe derdhen permes gishterinjve te kohes, duke e ndertuar realitetin. Ndersa koha, ngenjehere, duket se eshte thuajse „e prekur”, e thithur nga poeti, si cdo pjese tjeter „e reales”. Keshtu, dashuria, edhepse nuk shembellen me nje dashuri trubaduresh, koha, atdheu i skicuar pa thekse dramatike, por me thellesi, jane pjese nga shtyllat mbi te cilat mbeshtetet universi i tij i brendshem. Univers i cili duket nga nje here i realizuar me instrumentet e piktorit, here tjera me ato te atij qe kerkon shembelltyra/ mendime/ ide, jo fjale, me instinktin e miniatures se brendshme, syrin e zgjuar per detaje dhe doren e ushtruar per dekor. Thuajse pa bere dallim ndermjet „egose” se paster dhe „egose biografike”, ke senzacionin se poeti mbron kanapene ndaj universit te tij te brendshem, pa qene fjala per trajtimin banal te perditshmerise biografike apo te ndjenjes personale me injekcione lirike. Nganjehere, madje edhe here tjera, duke nisur nga regjistrimi i introspekcionit te shpirtit njerezor, poezia duket se kaplon nje veti mendimtare/ intimiste, dhe paraqitet si nje artist i interioritetit, perkatesisht i brendshmerise shpirterore qe eksploron „te njohuren” e prekur nga nje tundim i kersherise se arratisjes „ne boten e jashtme” te se „panjohures”. Thuase duke apeluar ne nje gjini personale te qartesise, mendimtar permes formimit, Jetoni nuk propozon subjekte te „medha”, por mbeshtetet, perkundrazi, mbi perjetimin e detajit, te sentimentit, te castit, te sendeve dhe ndjenjave te thjeshta, mbi historine e pashkruar te ngjarjeve te perditshme, te bredshme apo te jashtme te tij. Ndersa vetmia, e pare edhe nga ana tjeter e vajtjes, e mungeses se qenjes se dashur, eshte si nje bote paralele ne te cilen poeti nganjehere jeton: Vjeshtat kalojne kendejpari/ Porsi nje heshtje e fillimit/ Kur mbyllet e shkuara/ Ne vetmi. Ekziston edhe nje „hene e vetmise”, vargu shkruhet ne vetmi (pika e vargut/ qe shkruhet vete). Dhe fjala mund te vetmohet, dhe ndosha arrin dhe casti ne te cilin mund te thuash se dimri i vetmise te ka rene/ nen vetulla, apo mund te te te kaploje ne cdo cast malli: Mos me vetmo nate. Mund te thuhet, kujtoja, se nje bosht i poezise se Jeton Kelmendit shtrihet ndermjet fjales dhe heshtjes qe na shikon si nje ankth, duke kaluar neper vetmi, e koloruar nganjehere ne nyanca shqetsimi dhe melankolie, pa u bere nderkaq obsesione te lenduara. Keshtusoj, ne poezine e tij hasim heshtjen e atij qe nuk flet, heshtjen qe ka per teper zjarrmi dhe nuk mund te dale/ as deri te fjala, apo qe perplaset ne muret e durimit. Madje harresa behet gjithnje e me e vjeter/ atehere kur gjezdis heshtja. Madje dhe bukuria – gruaja mund te definohet permes heshtjes: Ajo eshte heshtje e gjalle/ Bukuri. Apo poeti nderton nje metafore si Trupi i heshtjes sate. Por nuk eshte fjala per heshtjen-mburoje, ngase tejmatane teje, heshtja me e sigurte ne bote/ nuk te garanton/ qetesi. Dhe, ndoshta njera nga strofat me te bukura te vellimit te shkruar nga nje poet qe mendon se po qe se nuk do te kendoje kenge dashurie do te digjej ne zjarrin e heshtjes, ja pra se kush eshte per dashuri, per bukuri, per trishtim dhe per heshtje: jam i mbushur me frymen e trishtimit/ permes zonave te shkeputura/ te syve tu/ kahere jam nisur drejt teje/ per ty/ te flas duke heshtur. . Edhepse kemi perpara nje vellim te pregaditur me shume per peridha kohore, te cilat dukshmerisht nuk tentojne per nxjerrje konkluzionesh, pa qene fjala per nje vizorezim te shprehjes, mund te pohojme megjithate se, me nje menyre te ndertimit te metafores qe e vendos ne fushen e shprehjes se poeteve kosovare, por ne nje horizont tejet te ngjashem me poetet e perkthyer ne gjuhen rumune, Sali Bashota, Ibrahim Kadriu, Miradije Ramiqi etj., Jeton Kelmendi ka dhuntine per te gjetur nje stil personal, nje fushe tematike dhe nje bote poetike vetjake, ne te cilen leviz me mjaft zhdervjelltesi. Pa e shkeputur lengun poetik nga dramatizmi i mbarimit te periudhes komuniste apo te luftes qe e ka prekur deri para do kohe boten ne te cilen jeton, perkatesia ndaj historise dhe qenja e vendlindjes, te konturuara me bindshmeri (per shembull Atdheu im eshte atdheu i Zotit/ Qe ma ka dhene emrin/ Shqiptar), ne shpirtin dhe ne vargun e tij qendrojne prane vargut te dashurise (per shembull: Dashuri/ Bukuria dhe vargjet sebashku rrjedhin/ Per ty dhe per atdhe). Duke e lexuar poezine e tij nen thjerren e nje analize te fjalorit te perdorur, te procedeve linguistike/ stilistike, permes menyres ne te cilen e perdor fjalen, Jeton Kelmendi ma perkujton nganjehere njeren nga figurat me te rendesishme te poezise amerikane, Charles Olson: Elementet e fjalorit jane te perkufizuara, por poeti, permes qendrimit te tij, (loja e mendjes) eshte ai qe i perdor fjalet ne nje menyre te sofistikuar. Sofistikimi per Jeton Kelmendin nuk don te thote precizitet, por perpjekje per te zhvilluar nje fushe semantike sa me te gjere per fjalen, me te cilen e vesh vjershen. Dhe shpeshhere, mund te themi se ia arrin. Fale perkushtimeve te Baki Ymerit, mesazher i palodhur i poezise ndermjet gjuhes shqipe dhe asaj rumune, kemi perpara vellimin e nje poeti qe ka shansin te depertoje edhe ne zemren e lexuesit rumun. (Marius Chelaru)

Bukuria e vargut

Ka do kohë që në poezinë shqipe doli para lexuesve një zë i bukur i poezisë. Dhe u lexua e u pëlqye. Vepra e parë nuk ishte e rastit, një zbrazje ndjenjash e një të riu që do të thotë krejt çka ka e çka ndien. Veprat e tjera na bindën se po shkruan një dorë e sigurt e poetit që poezinë e do, e njeh dhe di ta shkruajë. Shkruante pak më ndryshe se bashkëkohësit, e gjithsesi ndryshe nga moshatarët. Natyra i ka dhuruar talentin e rrethi poetik frymëzimin. Dhe kishte kë ta marrë model të çmuar prej poeti, të madhin Azem Shkreli. E ky është poeti i poezisë intelektuale dhe shumë domethënëse, që , pavarësisht nga modelet letrare që kishte lexuar, do ta gjejë rrugën e vet poetike me tema e forma dhe me shprehje e stil të veçantë. Ky është Jeton Kelmendi. Kur e mora këtë përmbledhje poezish nga Bruxeli i largët mendova pak më gjatë për një titull të bukur të këtij shkrimi të rastit, kur në mesin e veprës, në zemër të vargjeve, një varg i bukur e i pëlqyer sikur më thotë vënia titullin "Bukuri e vargut". Ç'bukuri e vashës/ Ç'bukuri e vargut/ Lumë bukuria për to. (Bukuria e bukurive). E ku ka himn më të bukur për poezinë se këto vargje? Vërtet bukur. Në zemër të poezisë qëndron e bukura artistike si kategori estetike. Në të njëjtën paralele qëndrojnë dashuria e poezia. Në piedestalin shpirtëror të poetit. Duke i lexuar poezitë e Jeton Kelmendit na duket se ndeshim tema e motive të shkruara edhe më parë, si ato nga e kaluara historike, nga përditshmëria, nga jeta intime, motive dashurie, ku frymëzohen edhe poetë të tjerë, por mënyra se si poetizon, se si i artikulon ky, është krejt personale. Unë kështu e kuptoj poezinë e tij, që është një prej formave të mundshme të leximit e të interpretimit. Preokupimi i parë është atdheu (Ilirishte), dhe e kaluara e largët që gati kohësisht duket e pamatur: Njëqind e një mijë vjet/ Mendim i ndritur/ Je/ Dhe kurrë/ Kush me t'matë s'ka mundur. Këto vargje komunikojnë me të kaluarën e lashtë dhe me mendësinë shqiptare, që si të tilla i zëvendësojnë qindra faqe historie. Poeti Jeton Kelmendi mpleks në një dëshirat e veta me të atdheut, pritjet e gjata dhe shpresat e pashuara për një ditë. Dhe vargu "do të vijë dita ime" është një metaforë e bukur dhe e qëlluar. Por duke parë se ç'po ndodh, se nuk jemi përherë ata që duhet të jemi, shpirti i poetit shqetësohet dhe me një shprehje ironike zbrazet duke thenë "Në pikë të hallit ajo ditë". Në ndonjë poezi ma përkujton poetin Azem Shkreli, sidomos kur është fjala për kujdesin, respektin e maturinë e fjalës së shkruar: Edhe ky kërkon pedantërinë e fjalës e të mendimit, me një qëndrim prej poeti e intelektuali, se fjala e bukur dhe mendimi i qëlluar krijojnë art, krijojnë poezi, krijojnë të bukurën estetike: Prandaj/ Zonja fjalë je e bukur/ Kur zotëri mendimi/ Ta japë bukurinë. E në momente kur nuk ka çka thotë e preferon heshtjen si veçori etike të të urtëve, ndonëse herë-herë fjala ia kapërcen heshtjen! Duke e shoqëruar fatin e vet me të atdheut, ndonjëherë i shfaqet ndjenja e pasigurisë për të ardhmen: Ëndrrës sime/ Dhe zhgjëndrrës tënde (sate – Xh.A.)/ Atdhe/ Nuk i dihet. Kështu vargjet krijojnë dhembje personale, situate të ndjeshme e të përjetuara, nëpër to sillen mesazhe kujdesi e maturie për të ardhmen. Prandaj hasim përafrime në shenja autobiografike me ato biografike të atdheut. Për fund të këtij shkrimi të shkurtër mund të themi se vargjet e bukura ia plotësojnë një zbraztësi të jetës. Me to e mbulon dashurinë ndaj atdheut, ndaj vashës dhe ndaj jetës. Këtu e ka burimin e tërë bukuria e poezisë. Bukuria e bukurive. (Dr. Xhavit Aliçkaj)

Poezia e Jeton Kelmendit është një shpërthim autokton i shpirtit shqiptar

Në të dallohen tri veçori që prekin ashtin e kësaj poezie: 1. universaliteti, jo vetëm, ose më pak i temës, por i mendimit dhe ideve, qofshin këto tema të dashurisë, të shoqërisë, të intimitetit persiatës; 2. mbushja e zbraztisë shpirtërore me motive të rrethanës dhe vëzhgimeve jetësore; 3. qëndrimi ngjit me shpirtin frymues të kombit të tij edhe kur ndodhet jashtë vendit, duke mos anuar kurrsesi nga nuncat folklorike, por duke marrë me vete në mbrujtjen e saj atë çka është më e mira dhe amshuese. Nëse ka ditur të hartojë një prëmbajtje të tillë, Kelmendi nuk e ka lënë vetëm më fjalë të thata apo me figura, të cilat mund të kishin qëndruar si shprehje në vete. Ai i jep poezisë së tij art dhe shpirt, pra NDJENJË TË BUKUR. Ndjenja e tij poetike prëçohet tek lexuesi, nuk mbetet tek autori. Ajo godet mprehtë, gjallnisht dhe hijshëm. Madje hijshëm edhe kur nëpër midis vargjeve ka heshtje. "Figuirshmëria" e parë që ngërthehet në vëllim është dashuria, jo thjeshtë si motiv, si janë të njohura analizat kritike për poezinë, ku e veçojnë thjeshtë si "motivi i dashurisë". Kjo merr përmasat e një persiatjeje për botën, duke përshkuar nëpër ndjenjën që njeriu e ka shekullisht në vete. Se edhe kur nuk e sendërton këtë dashuri, ai është përsëri qytetar i botës, ai është i gjallë, persiatës, dashurures dhe aq më tepër i formuar në mendësinë e njeriut që ka ndjenjat, por që ka edhe durimin, edhe arsyen: " Njëqindenjë vaki / Kanë mundur të ndodhin / Por ja / Moti ka kaluar vetëm në anën / Tjetër" ("Në anën tjetër") . Por kjo ndjenjë e fuqishme ka mundur të bëjë çerdhe edhe tek motivi i dashurisë për vendin, atdheun. Duke ia cytur, si në dashuri, kahen e frikës dhe të mosbesimit për ecjen pozitive , poeti ngashnjen vetveten me ëndrrën për të mirën e pritshme: "Paska çelur mëngjesi / I marsit / Netëve tona të largëta / Takohemi diku përtej kohëve" ("Sfond") "Figurshmëria" e dytë është nocioni i mnendimit të shprehur nëpërmjet fjalës, si kategori filozofike, por në rastin konkret i ngjeshur në ndjenjën poetike. Fjala është gjithçka që bart kahen e mendimit, veprimit, ecjes përpara, zhgënjimit e deri tek realizimi i ëndrrës dhe konkretes. Madje edhe kur ka heshtje, ka fjalë, fjalë që thuhen nëpërmjet të konkretësisë materiale: "Ajo është gjallë heshtë / Hijeshim / Me shpirtin e qetë / Ruan një ofshamë jetike / Për të mistershmen / Rrinë përmotshëm bri / Murit e i shikon njerëzit / Në fytyrë / Pa u folur / E se len as pa u folë" (Monaliza). Kelmendi e quan veten të pjekur dhe i tillë është edhe në poezi "poet i vjeshtës", d.m.th., poet i pjekurisë. Ai ka një motiv përmbyllës (jo në fund të vëllimit) që pikërisht për këtë arsyetim tërheq mendimin dhe njenjën e lexuesit: "Se jam poeti i vjeshtës / As se t'kam dremitur në vargje / Desha të të mas me Hënën / Ani mike / Kur të kthehem të kufiri i ajrit / Do të ftojë për një rrugëtim / Bashkë / T'i kapërcejmë vijat Egnatia / Së nesërmes ia kemi përmasat / Një plus një. (Nisa). (Agim Gjakova)

Fluturimi i fjalëve

Po qe se te vjen fymezimi dhe s'e mpleks ne varg, fjalet i merr era. Jetoni jeton ne shtjellen e fjaleve qe flatrojne nga fjala ne fjale. Fjala e tij eshte ilac qe te sheron, Edhepse relativisht i ri, sipas nje poeteshe kosovare (Miradije Ramiqi), autori ka deshmuar nje pjekuri brilante me paraqitjen e tij ne fushen e poezise. Lirika e tij eshte nje gershetim sentimentesh qe bejne fjale per fjalen e heshtjen, per lulen e gurin, per hijen e driten, per bukurine dhe dashurine, per shiun dhe historine. Rruga e fjaleve te tij eshte nje drite magjike qe te shpie ne tempullin e lirise dhe dashurise. Poeti, sipas Dijes, din te korespondoje lirshem me fuqine e fjales dhe peshen e saj autoktone. Ai eshte ai qe, po qe nevoja din te tejkaloje pertej vetvetes, duke e kapercyer hijen e nates, duke u perballur me te gjitha sfidat e jetes, per te dale nga terri ne drite. Dhe vazhdon te krijoje poeti pandalshem, neper prekshmerine dhe paprekshmerine e shpirtit dhe mendjes. Poezia e Jetonit eshte nje pikture e gjalle qe hesht si nje hijeshi me shpirtin e qete duke ruajtur nje ofshame jetike per te mistershmen. Fjalet i shkepusim nga Monaliza e tij qe i shikon njerezit ne fytyre pa u folur. Ne vargjet e tij ndjehen ritmet e zemres qe trokasin ne zemrat e atyre qe shikojne, lexojne e ndjejne. Monaliza e tij eshte femra qe i perjetoi te gjitha kenaqesite qe te joshin e bejne per vete. Poeti ka zgjedhur per njesi matese peshen e trupit, shpirtin e fjales, forcen e ajrit, ngadalesimin e shpejtesise, kujtesen dhe harresen. Mendimi i tij eshte i ndritur, Njëqind e një mijë vjet/ Mendim i ndritur/ Je/ Dhe kurr/ Kush me t‘mat s‘ka mundur/ Atdheu im i Zotit/ Qe ma dha emrin Shqiptar (Ilirishte). Harresen e kaplon pleqeria nen hijen e kujtimit. Poeti e konsideron fjalen si nje zonje qe din ti zhveshe mendimet e veshura duke i veshur me kostumet e qejfit te tij. Ai flet pak me ndryshe se te tjeret. Mendimi i tij ka vlere vetem atehere kur fjala e sheron shpirtin e njeriut pa e lodhur mendjen. Po! Poeti ka te drejte kur shton se fjala eshte zonje dhe mendimi zoteri. Fjala eshte nje zonje e bukur qe ta fal puthjen e pare. Fjalet e bukura jane si mjalti: te embla per shpirt dhe te shendetshme per eshtra. Fjala e poetit kapercen heshtjen. Ajo eshte nje pike qe rrjedh ngadale. Poeti eshte nje mahnitje qe flet pak e per merak: Dje jam hamendun/ Me t’thanë/ Se je/ Buka e vargjeve /Uji i fjalës/ Unë për ty/ Kanga më e këndueme/ Prej moti (Fjala kaperceu heshtjen). Poezia e Jeton Kelmendit sipas Agim Gjakovës është një shpërthim autokton i shpirtit shqiptar. Ai i jep poezisë së tij art dhe shpirt, pra, një ndjenjë të bukur. Lasgushi shkruante per yllin e zemres dhe gjumin e shpirtit, Jetoni shkruan per hijen e kujtimit she shpirtin e fjales. Mbi shtratin e fjaleve te tij shtrihet vjeshta dhe bie drita. Aty pritet vetem e dashura, dhe ulet poeti prane saj te pushoje. Ja pra se si flatron fjala nga fjala ne fjale! Misioni i saj eshte fisnik, artistik, etik, patriotik dhe erotik. Kadriu shpreh keardhje se s’na mbetet kohe per kremte. Kelmendit i vjen keq pse jane rralluar letrat. Neve s’na vjen keq pse fjalet e poetit te vepres ne fjale, te ftojne tu besh balle betejave te jetes per te mbajtur lart flamurin e atdhetarizmit dhe qyteterimit shqiptar. Poeti e perjeton jeten ne Kosove, France, Belgjike e gjetiu. Ai eshte nje shpirt i brishte qe din ti mesoje fjalet te te dashurojne. Fjalet e tij jane fluturime lirike qe te japin drite per imagjinate, aftesi, pergjegjesi dhe ekuiliber.

Poezia e ndaluar e Agim Gjakovës

Poezia e ndaluar e Agim Gjakovës


1. Në kohën e diktaturës pothuajse çdo poet ka ndjerë trysninë e çensurës zyrtare dhe të metodës së realizmit socialist. Mirëpo disave që ishin futur në rreth të kuq, apo të tjerëve që guxonin më shumë se sa duhej, u refuzohej poezia herë indirekt, herë direkt, por edhe e pësonin prej saj, transferoheshin në një punë tjetër në vende të largëta, internoheshin, burgoseshin, ose viheshin në shënjestër dhe ndiqeshin sistematikisht, si të padëshirueshëm të regjimit. I tillë ka qenë edhe poeti Agim Gjakova, paçka se kishte provuar burgun serb, paçka se ishte arratisur prej skëterëës dhe kishte ardhur në tokën amë!

2. Duke lexuar një letër-përgjigje të Shtëpisë Botuese ”Naim Frashëri” me nr.366, dt.8.08.1979, dërguar poetit Agim Gjakova, për refuzimin e librit poetik ”Rrënjët po përtërihen”, të cilën autori e ka vënë në faqe të parë jo të këtij libri që nuk u botua atëhere, por që e pa dritën e botimit vetëm më 1995 me titullin “I gjuaj ëndrrat me gurë”; pra, duke lexuar këtë letër, nuk mund të mos vlerësosh faktin se poetët si Agim Gjakova që i kanë rrezistuar trysnive të ndryshme të diktaturës komuniste dhe të realizmit socialist, kanë qenë të talentuar, të guximshëm, të heshtur e të mençur, çka kanë shprehur vetveten, (relativisht) me një gjuhë dhe figuracion poetik sa realist aq dhe tropologjik.

2. Thelbi i mosbotimit, ose më saktë, i ndalimit të botimit të këtij libri sipas botuesve të indoktrinuar të asaj kohe ishte: ”Në vëllim nuk gjen asnjë poezi kushtuar realitetit tonë socialist, transformimeve të mëdha që ndodhin në vendin tonë. Trajtimi i temave të mëdha, i luftës së madhe të popullit për ndërtimin e socializmit dhe shpartallimin e bllokadës imperialisto-revizioniste, i rolit hegjemon të klasës punëtore në shoqëri etj., është në rend të ditës për krijuesit tanë”. Kjo është dëshmia më e fortë midis dhjetra argumenteve të tjerë se, në kohën e regjimit komunist, politizimi dhe ideologjizimi hynin me përdhunë në pronat e artit dhe e shkatërronin atë.

***
Këto kërkesa të botueseve, për të futur faktorët jashtëletrarë në poezinë shqipe dhe atë të A. Gjakovës, dhunonin lirinë krijuese të tij në veçanti dhe të poetëve të tjerë në tërësi, duke synuar që ata të tjetërsoheshin në poetë ideologjik, besnikë të partisë, ndryshe poezia e tyre jo vetëm nuk botohej, por mbahej edhe qëndrim ndaj poetëve.

3. Këtë realitet që vriste talentet, poeti Agim Gjakova e refuzoi duke heshtur, pa iu nënshtrua kërkesave të botuesve dhe dogmave të realizmit socialist, sidomos parimit të partishmërisë proletare, si demon i shkatërrimit të poezisë, letërsisë dhe artit në tërësi. Gjakova nuk e ripunoi librin sipas kërkesave të tyre dhe nuk e botoi gjatë periudhës së diktuaturës komuniste, por pas përmbysjes së saj, me titull “I gjuaj ëndrrat me gurë”, siç e evidentova më sipër.

***
Që në poezitë e para të këtij libri, ndjen urrejtje ndaj një çensure që do ta quaja antikombëtare, e cila refuzon poezinë me motivin e vendlindjes, të vatrës, rrënjëve historike, të mallit për nënën, për rrugicat, mjediset ku poeti kaloi fëmijërinë dhe rininë. Madje në këto poezi, të cilat për kohën mund t’i klasifikosh ndër më të mirat që trajtonin këto motive, jepej emocionalisht dashuria e madhe për vendlindjen, -Kosovën, si dhe urrejtja ndaj diktaturës së Serbisë shoviniste e fashiste, që poshtëronte, varfëronte dhe sklavëronte kosovarët, ca i burgoste vetëm pse ishin shqiptarë që donin Kosovën dhe Shqipërinë, ca të tjerë i detyronte të lënë trojet amëtare e të arratisen larg e larg rrugëve të botës në mërgim.

* * *
Tërë motivet e poezive të librit shprehin qëndresën, trimërinë, dashurinë, luftën për mbijetesë nën dhunën serbe dhe shpresat se një ditë Kosova do të bëhet më mirë, do do të shpëtojë nga diktatura dhe do ta fitojë lirinë. Është e pakuptueshme se pse nuk pëlqehej nga botuesit kjo tematikë?! U kishte hyrë lepuri në bark nga çensuruesit dogmatikë të diktuaturës, apo kishin porosi që të mos shkruhej asngjë për Kosovën?!...

4. Poeti Agim Gjakova duke jetuar këtu në Shqipëri, pasi kishte provuar burgun serb, mungesën e lirisë dhe dramën e dhunës në tërë qenien e tij, duke ndjerë edhe çensurën e egër dhe survejimin nga regjimi i Hoxhës, përzgjodhi ato tema e motive nga realiteti socialist këtu në Shqipëri, trajtimi artistik i të cilave kishte më pak rreziqe. Ndërsa motivet që i merrte nga Kosova, i trajtonte me një gjuhë poetike tropologjike, sidomos në temën e urrejtjes ndaj dhunuesve të lirisë së njeriut, ndaj diktaturës së të huajit, e cila shkatërronte moralin, dinjitetin dhe personalitetin e njeriut.

5. Qëndrimi ideoartistik i poetit akuzues e protestues ndaj historisë, ndaj shkaktarëve të të qenit i huaj në vatrën tënde, sidomos ndaj thundrës tiranike serbe, janë dhënë me një revoltë të brendëshme të përmbajtur, me një dramacitet të tillë, ku prej nënshtresave polisemike të poezisë, mund të marrësh kumtet e riprtëritjes shpirtërore për qëndresë e shpresë., si në librin poetik : “Edhe thonë se paqe ka në botë”.

Kjo frymë poetike, na mundëson ta shohim Agim Gjakovën si poet atdhetar dhe idealist, i përkushtuar ndaj lirisë, dashurisë për popullin dhe vendin e vet, i cili nuk e sheh portën e tunelit të mbyllur, përkundrazi sheh dritë përtej territ.

6. Kjo është një personale artistike që është përcaktuese e individualitetit poetik të tij. Ashtu siç janë edhe racionaliteti, prirja për përceptimin dramatik dhe shprehjen tropologjike të tij, detaji artistik, përodrimi i metaforave, metominisë, apostrofit, krahasimit dhe epitetit, simbolit dhe alegorisë. Karakteristikë e veçant e poezisë së Gjakovës është edhe ndjeshmëria, në dukuri të tilla si: dhimbja, shpresa, dashuria dhe urrejtja.

Shpresa për ta parë Kosovën të lirë dhe kosovarin zot në tokën e tij, është ajo forcë shpirtërore që i jep poezisë së Gjakovës, dinamizmin, ritmin dhe larminë e ideve të mishëruara artistikisht dhe estetikisht.
MEXHO PRENÇI


Spektër poetik i veçantë

(Duke lexuar poezinë e Jan M.Stuchlit)

Në vazhdë të letërsisë polake, Jan Michal Stuchly ka arritur të kumtojë nëpërmjet të një tekstualiteti postmodern, metaforën e jetës. Simptomat semiotike të kësaj poezie shtrihen në vetëdije po aq sa edhe nënvetëdije. Impulsi ndjenjësor kapërthehet në të gjithë gamën e vargjeve, duke krijuar edhe përmasën e katërt, siç edhe shprehet autori, jo si kërkesë i yshtur nga ndonjë agjent jashtëndjenjësor, por si ndrydhje e brendshme që ka hallakatur shpirtin poetit.
Poeti u lëshohet thirrjeve të mendimeve e përshpirtëzimeve të shekujve, duke i përqasur me të sotmen e vendi të tij, të universit njerëzor dhe të brezit me të cilin jeton, si fanar-jehonë e të njerëzishmes, të ekzistencës. Nuk mund e nuk shuhen shpresat e poetit për një të ardhme më të mirë, ani pse hera herë e vë në dyshim (Besimi shpresëvarur)
mundësinë e unit të tij poetik për të përballuar tërësinë e qenies së tij përpara ndryshimit-vdekje. Ai nuk mbështetet në doktrina të ndryshme, qoftë edhe to fetare, siç bëjnë disa. Poeti sintetizon, në njëfarë mase krijon “doktrinë” (le ta themi kështu) më vete, e cila gjen shprehjen në “Unë i rrethuar nga të afërmit / dhe plotësisht i vetmuar”
që e shpie në statusin e pohimit për të pambërrishmen, si mozaik i konstelacionit poetik-shpirtëror, por nuk e mohon kurrë deri në fund fuqinë për të realizuar jetën.
Vargjet e Jan Michal Stuchly-t nuk janë sui generis i përpjekjeve për “të latuar poezi”. Sa janë konkrete, plot mendim, shprehje vuajtjeje, shqetësimi, trishtimi, që kapërthehen errësirës, por edhe në shtizat e dritës, aq janë edhe të formësuara në një abstraktim të përjetësisë. Si një “jetim” kundrejt ndjenjave të tij (“nolens volens / më duhet të besoj / në mospraninë Tënde / në zbrazëtirën qe lë pas vetes””, dialogu i Jan Michal Stuchly-t me “librin e jetës” ngërthehet në rrjetën e kohës, të së shkuarës dhe të ardhmes, me pohimin se nuk mund të zhduken kujtimet, por as të mos shtrihen në të ardhmen. Ky pohim e ka vendin jo në metafizikë (ani pse hasim raste të tilla në poezinë e poetit), por në parashtrimin të konceptit zhvillimor të botës.
Jan Michal Stuchly
Jan Michal Stuchly
Siç përftohet nga poezia e Jan Michal Stuchly-t, në jetën e tij, në botën e tij ekzistojnë edhe obsesionete dashurisë për atdheun, për gruan, për dashurinë, për mjaft gjëra të tjera. A mund të jenë sinonime dashuria për atdheun, për nënën, për gruan, për poezinë? Sido që të merren, këto nuk mund të mos jenë të rëndësishme, pra brenda signum temporis, siç i karakterizon autori.
Arti poetik i Jan Michal Stuchly-t është i thjeshtë. Nuk vrapon pas rrallësive figurative për të krijuar imazhe të ndonjë ngrehine komplekse të sipërfaqësores maniakale të poezisë “supermoderne”. Janë të njëjta të gjitha sendet që nga “gishti i vogël” e deri tek “gjigandi”, kur këta prekin sferën emocionale dhe meditative. Duke mos hyrë në renditjen e motiveve e temave, distilimi i tyre nga poeti nuk vjen nga ndonjë pikësynim i parapërcaktuar, por si rrjedhim i entitetit poetik të autorit. Cilat mund të thuhen se janë’ tiparet karakterizuese të poezisë së Jan Michal Stuchly-t? Nuk nguron të ndërtojë vargun edhe me një fjalë, por edhe me një rresht. Dhe kjo bëhet për arsye të dinamizmit të mendimit, sipas rastit dhe logjikës që kërkon ai, dhe për të shprehur fazat e frymëzimit poetik gjatë krijimtarisë. Jan Michal Stuchly nuk hallakatet në përkushtimin e tij ndaj atdheut, dashurisë e poezisë. Është autokton i mjedisit dhe i natyrës, mendimtar për atë që e vë në spikamë para vetes. Qëndrimi përballë nocioneve themelore të jetës është i një stoiku të vendosur. Nuk shastiset të krijojë stile të ndryshme vetëm sa për të qenë “stilist”. Niset nga ajo që i ofron jeta dhe nxjerr jetën duke e kaluar nëpër prizmin e mendjes dhe ndjenjave të tij.
Nga ky vëllim nuk mund të përcaktoj vendin e poetit në “hierarkinë” e poezisë polake (e cila, natyrisht edhe duhet njohur thellë e gjerësisht), por nuk vihet përpara asnjë dilemë për poezinë e tij, si të një përsiatjeje dhe të një emotiviteti të thellë. Si për asnjë poet në botë, nuk mund të thuhet e të merret model për këtë apo për atë. Individualiteti i poezisë së Jan Michal Stuchly-t është i pranishëm, i theksuar dhe kuptimplotë.

---------------------
Të vërtetat që duhet të thuhen

Do të ju lutem dëgjuesve që nëse ka përsëritje të atyre që janë thënë në këtë tribunë t’i lënë mënjanë ose lexuesi të mos i kumtojë përpara auditorit. Në margjinat kulturore të kryeqyteteve shqiptare mund të lexohet lehtë se politika, që mbizotëroi mjedisin shqiptar gjatë shekullit njëzetë, kushtëzoi një gjendje të atillë që i vuri një rrasë të rëndë shpërthimi të kulturës shqiptare në përmasat, cilësinë dhe tehet përkatëse të zhvillimit në përputhje me fuqitë krijuese që ka ngërthyer e ngërthen kombi shqiptar.
Shumë shkaqe e faktorë janë bërë të njohur, por pa pasur qëllim të krahasohem me fushatat propagandistike të partive, dëshiroj të hyj menjëherü në temë se qytetari pyet: A ka të vërtetë qü duhet tü thuhet edhe nü qoftë e hidhur?!
Në të gjitha palët shqiptare – Shqipëri, Kosovë, Maqedoni – është i pranishëm “krimi i përçmimit apo i heshtjes” ndaj kulturës së pjesës tjetër. Në Shqipëri arrihet në disa raste edhe deri në mbizotërim të këtij aspekti. Kjo zbërthehet në analizën e kulturës me konceptin e ndërvartësisë kur mjediset e ndryshme : 1) kërkojnë dhe pohojnë se intelektuali i tyre është më i përparuar se në pjesët e tjera, 2) përjashtohet krijuesi shqiptar i Kosovës apo i Maqedonisë nga takimet apo veprimtaritë e tjera ndërkombëtare në emër të shqiptarëve dhe jo të Shqipërisë, pra, prezentimi i kulturës shqiptare si unike në botë po mbetet i vështirë në këto suaza siç janë qëndrimet e tilla që mbështeten shtetërisht nga pushteti shqiptar, 3) i mëshohet tendencës së globalizmit pa argument, pra pa origjinalitet, në vend të një kulture (arti) vendor, 4) mediat shfaqin mendjemadhësi apo nënvleftësim për zhvillimet kulturore të pjesëve të tjera, kryesisht ato të Shqipërisë ndaj zhvillimeve kulturore në Kosovë e Maqedoni. Në Shqipëri, edhe kur këto marrin dhe duan mendimin e të intervistuarit apo të mysafirit nga Kosova apo Maqedonia përzgjedhin ata “kandidatë“, përgjigjet e të cilëve të jenë në përputhje me dëshirat e pürkufizimet qü i përshtaten mjedisit që ka përcaktuar këtë politikë, më lejoni ta quaj me një cilësim ndoshta të fortë, “sektariste” ndaj kulturës kombëtare.
Pra, në mjediset kulturore të kryeqyteteve shqiptare - primatin e mban mjedisi në Shqipëri - kemi të bëjmë me një lloj “etnocentrizmin provincial intelektual” që shihet në të gjitha aspektet, i cili po paguan haraçin e vetë në zhvillimin e kulturës shqiptare. Në këtë prizëm mund të përjashtohen individë që e kanë tejkaluar vetëveten dhe kanë arritur të ngrihen në nivelin që përkon me figurën e intelektualit ashtu siç është në mjedise demokratike intelektuale të botës. Etnocentrizmi intelektual ka lidhje të ngushtë me politikën, pasi, siç e theksova në fillim, pëolitika, që mbizotëroi mjedisin shqiptar, e formësoi, e shkallëzoi dhe e praktikoi këtë.
Veçanësia e këtij etnocentrizmi shihet në shumë rrahe, por po marr si shembull botimet dhe përhapjen e librit. Në Shqipëri gjen shumë pak botime të autorëve të Kosovës. Më lejoni të vë në dukje, pasi ndodhem në Tiranë, se e kërkova në disa librari kryesore të kryeqytetit dhe nuk e gjeta romanin e Mehmet Krajës. Të mos flasim për botimet që bëhen në Kosovë, të cilat nuk shkojnë pothuajse fare në Shqipëri.
Etnocentrizmi intelektual në Shqipëri ka si bazë themelore qëndrimin e njohur politik se pjesa dermuese e inteligjencies së Shqipërisë nuk e honeps dot pavarësinë e Kosovës. Nuk dua të ndalem të analizojë arsyet, por kjo e vërtetë, sado që kamuflohet me fjalë e fraza, kuptohet dhe shembuj të shumtë mund të merren për këtë. Politika është përkrahëse e një qëndrimi të tillë sektarist të intelektualëve shqiptarë. Nuk mund të quhet veprimtari e mirëfilltë ndonjë mbledhje, ndonjë diskutim “hafif” apo ndonjë botim sa pr sy e faqe apo për ndonjë arsye tjetër. Në këtë kontekst rrjedhin edhe të gjitha të tjerat.
Edhe një fakt tjetër e forcon këtë etnocentrizëm në Shqipëri: nervi i provincializmit. Madje këtu, jo vetëm dallohen, por në disa rrethana e minimjedise, mbizotërojnë edhe ndasitë krahinore që janë mjaft të fuqishme dhe që dëmtojnë punën kulturore e artistike në përgjithësi, pasi shoqatat apo organizmat e ndryshëm, psh, edhe organizmi Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, kanë mbetur ende në mendësinë e politikës që perëndoi.
Për hir të së vërtetës duhet vënë në dukje se me dhjetra vjetë tendenca e paternalizmit të Shqipërisë ndaj Kosovëa ka ngushtuar hapësirën si përmbajtësore ashtu edhe shpirtërore të bashkëpunimit, ka margjinalizuar vlerat kulturore, madje disa kanë shkuar deri atje sa të vënë në ”dërrasën e kalbur të rrezikut”, duke quajtur dy kultura, për të mos thënë edhe dy kombe. Natyrisht se ka ndryshime në mjediset kulturore të trevave shqiptare, por këto janë krijuar në bazë të kushteve politiko-shoqërore dhe jo mbi ndonjë bazë tjetër dhe nuk janë aspak të largëta në të gjithë treguesit që konvergjojnë drejt një unifikimi kombëtar të kulturës e arteve, pra edhe të letërsisë.
A mund dhe si mund të shkojmë drejt konceptit të modernizimit dhe të konvergjimit të kulturës sonë, natyrisht duke ruajtur gjithçka të mirë nga tradita, kur jemi të kufizuar në mendësinë tonë?! Trajtimi një kulture pothuajse si minoritare që bëhet në Shqipëri do të ketë përkursione të veta negative. Ka ardhur koha që dikush duhet të marrë nismën, dhe këtë me forcë, për të shtegtuar drejt logjikës së zhvillimit të duhur kulturor të një kombi, ani pse i ndarë me kufinj, që tash më nuk janë të tillë si më parë.

A janë të bindur intelektualët shqiptarë se pa një bashkëpunim të ndërsjellë dhe të përkorë nuk mund të ketë kulturë adekuate shqiptare kombëtare dhe kjo të paraqitet në botë në nivelin e përshtatshëm?!.

Mendoj se për çdo krijues në Kosovë fakti i një “JO-je” të nënkuptuar apo edhe të pohuar nga mjediset e tjera, nuk duhet të çojë kandar në krijimtarinë e veprimtarinë tij. Duhet të mendohet e të veprohet që kjo kulturë (ky art dhe kjo letërsi} të kenë shtrirjen e vet në mjediset botërore, pa u kufizuar me kurrfarë etnocentrizmi. Kjo mund të arrihet shumë më mirë, më me efikasitet dhe më cilësisht në bashkëpunim të ngushtë, madje edhe unik midis trevave shqiptare.
Kam bindjen se PEN Qendra e Kosovës ka forcë që të ndërmarrë çka mundet për të realizuar sado pak një pikësynim dhe qëllim të tillë(Agim Gjakova)


*****
Intervistë me shkrimtarin kosovar Agim Gjakova

Nga: Albert Zholi

Si “emigrant politik” kam qenë gjysmë i izoluar dhe gjysmë i injoruar, çka ishte pak më shumë peshë se një shkrimtar tjetër.

Politikës shqiptare i mungon vullneti i të qenin kombëtar

Ju keni lindur në Kavajë, jeni nga Gjakova, keni studiuar në Beograd, por keni mbaruar studimet dhe keni jetuar në Tiranë. Tash jetoni në Prishtinë. A mund të na flisni pak për rrethanat e shkaqet e kësaj odiseje të gjatë 70 vjeçare dhe sa ka ndikuar kjo lëvizje ne formimin e personalitetit tuaj ?

Agim Gjakova

Rrethanat janë të një kombi të trazuar historikisht nga armiqtë e tij. Pra të kombit tonë shqiptar, të cilit prapë po i duhen edhe kushedi sa vite që të konsolidohet ashtu siç i ka hije çdo kombi të lirë (e mendoj Maqedoninë, Çamërinë...). Ecejaket e shqiptarëve nëpër trevat arbërore kanë qenë të kushtëzuara, të shumta e të shumëllojshme. Një shqiptari që sado pak ia kushton jetën e punën e tij atdheut nuk ka mundësi të mos i ndodhin të tilla. GUXO E VDIS – GUXO E LËVIZ NËPËR TREVAT E TUA – GUXO E MBAHU SIÇ TË KA HIJE. Kam jetuar me këtë moto. Të gjitha trevat ku kam kaluar jetën më kanë dhënë forcë dhe tiparet e tyre shpirtërore. Mund të them se kanë plotësuar e përkryer personalitetin tim.

Ju jeni një ndër nismëtarët e lëvizjes rinore studentore për lirinë e Kosovës . Jeni i njohur si poet prozator dhe publicist. Në ç’masë mendoni se e ka prekur socrealizmi krijimtarinë tuaj dhe sa nga veprat tuaja i kanë rezistuar kohës?

Duke qenë në “gojën e ujkut” si student në Beograd krijova me shokët shoqatën “Përpjekja”, e cila u bë vatër gjallërimi shpirtëror për studentët shqiptarë dhe një frymëzim për brezat e mëpastajmë. Kjo dhe arrestimet, torturat, mundimet, gjetën vend në krijimtarinë time.

Ndoshta i imponuar nga rrethanat për të qenë më i drejtpërdrejtë me lexuesin ka nuanca të socrealizmit në krijimtarinë time, shto këtu edhe kërkesat që bëheshin në kohën e monizmit për letërsinë dhe që, dashje pa dashje, të gjithë shkrimtarët ishin të detyruar t’i respektonin. Por në vijim të viteve nëntëdhjetë të shekullit të kaluar e deri më sot, natyrisht se unë jam vetvetja në krijimtarinë time, pa shkollat e rrymat e ndryshme. Sa i reziston kohës krijimtaria...?! Sa më e bukur, me ndjenjë e mendime që të jetë. E kësaj mund t’i përgjigjet më së miri kritika. Por unë ka një kutin tim për vlerësimin e poezisë. Nëse në një vëllim (dihet se askush në botë në një vëllim poetik nuk është endur vetëm nëpër maja) nuk gjej sado pak art, atëherë ai nuk është poet, por një vargëzues, siç është thënë.

Ç’ vlerësime keni pasur nga kritika letrare dhe ç’pengesa keni pasur si "emigrant politik" që ishit nga diktatura komuniste në Shqipëri ?

Si “emigrant politik” kam qenë gjysmë i izoluar dhe gjysmë i injoruar, çka ishte pak më shumë peshë se një shkrimtar tjetër. Por nuk mund të them se ka pasur pengesa të veçanta të tjera. Pas botimit të përmbledhjes me poezi “... dhe thonë se paqe ka në botë” më 1962, në Plenumin e Lidhjes së Shkrimtarëve u rendita i katërti sipas “adetit” që krijohej ranglista. Por pastaj, pasi nuk iu përgjigja “detyrës për të shkruar për realitetin socialist” u hoqa fare nga përmendja si shkrimtar, me ndonjë përjashtim. Në konkurset letrare, me gjithë se në dy raste jam vlerësuar me çmim të parë nga juritë, kam zbritur në çmim të dytë e të tretë në Ministri të Arsim-kulturës, pasi duheshin ata me partishmëri të ishin në krye. Kritika letrare nuk ka mundur (e me raste edhe nuk ka dashur) të fliste për krijimtarinë time, përveçse të shënohej botimi. Por në Plenumin e Lidhjes së Shkrimtarëve pas botimit të romanit “Në kërkim të së vërtetës” u kritikova rëndë për “ahistorizëm dhe për nxirje të realitetit”. Po ashtu në një diskutim të ngushtë në Lidhjen e Shkrimtarëve për vëllimin me poezi “Rrënjët përtërihen” që u botua 22 vjet më vonë me titull “I gjuaj ëndrrat me gurë”, u akuzova: 1. Se isha kundër politikës së partisë, 2. Se isha kundër ideologjisë së partisë, 3. Se isha kundër ndërtimit të socializmit, 4. Se isha hermetik, 5, Se isha luftënxitës. Dhe kur për këtë të fundit pyeta: ”PO kujt do t’i shpallja luftë? Zanzibarit?” M’u përgjigjen se “ke dashtë me na shti në shjerr me Jugosllavinë”. Vetëkuptohet se ç’donin të thoshin ato akuza, të cilat nuk i pranova fare.

Cili është qëndrimi i kritikës letrare në Kosovë për krijimtarinë tuaj apo dhe atje është shtrirë kriza e kritikës letrare si në Republikën e Shqipërisë?

Pothuajse nuk ka kritikë letrare në Kosovë. Ka vetëm recensione të dobëta e ndonjëherë ndonjë shkrim që, vaj halli se ç’është!

Cili është mendimi juaj për letërsinë e sotme shqipe?

Ka të arritura, ka larushi, ka thellim... Por ka edhe asi botimesh që nuk janë letërsi, pra aspak art.

Ne gazetën tuaj “Urtia” ju dhe bashkëpunëtoret tuaj keni analizuar dhe parashikuar mjaft nga dukuritë dhe zhvillimet politike në Kosovë. Si i gjykoni ato sot ?

Ashtu siç i kemi gjykuar atëherë. Zhvillimet politike dhe lufta më vonë nuk ishin diçka e papritur dhe e pamenduar. Lufta për liri ka rrugën, zhvillimet, tiparet, sakrificat e saj dhe mendimet për të. Nëse i kthehemi historisë dhe shohim qindvjeçarin që nga Lidhja e Prizrenit e këtej, atëherë njeriu formon edhe idenë, gjykimet dhe arsyetimet për atë që nuk është bërë dhe që duhet të bëhet. Nuk jermi ne, të Kosovës, të parët që arrijmë këtë gjendje të sotme, pra shporrjen e forcave mizore serbe dhe fitimin e paqes, apo edhe të njëfarë lirie nën administrim ndërkombëtar. Pra historia mëson.

E sotmja politike e Kosovës është për t’u dëshiruar. Politika ndërkombëtare pothuajse dikton për gjithçka. Pra jo vetëm për çështjet themelore, por edhe, ta zëmë për festat shtetërore se cilat duhet të jenë e cilat nuk duhet të jenë të sanksionuara në Kosovë.

Mbase kam qenë dhe kam mbetur “mjaft” i pavarur si në gjykime ashtu edhe në qëndrime.

Në çfarë shkalle është arritur integrimi, pra thyerja e kufijve historike mes hapësirave shqiptare në rrafshin kulturor e shpirtëror?

Lufta e nëntëdhjetë e nëntës i bashko\i shumë shqiptarët e të dy anëve të kufirit, apo të themi e të dy shteteve të sotme. JO vetëm si dashuri vëllazërore dhe humanitare, por edhe si interesa kombëtare. Megjithatë më duhet të pranoja se nuk është bërë aq sa duhet, për të mos thënë pak, në afrimin ndërshqiptar. Të dy pjesët kanë “faj”. Por... para se të shprehem më lejoni të parashtroj diçka personale: “Kur isha në Shqipëri (40 vjet) nuk lejoja të shanin apo denigronin Kosovë]n e kosovarët në praninë time. Sot nuk lejon që të shahet apo denigrohet Shqipëria në praninë’ time në Kosovë.” Por për hir të së vërtetës, jo se i takon, por nuk po bën atë që duhet pala shqiptare në raport me palën kosovare. Besoj se e ardhmja do të jetë ndryshe.

Mund te na flisni pak për veprimtarinë tuaj atdhetare dhe të shokëve tuaj dhe ç’pasoja pati ajo?

Mendoj se kjo pyetje ka marrë njëfarë përgjigje më sipër dhe nuk ka përse të ekzistojë.

Çfarë i mungon politikës së sotme shqiptare për të realizuar aspiratat e popullit tonë te shumëvuajtur?

I mungon vullneti i të qenin kombëtar (si në Shqipëri ashtu edhe në Kosovë) dhe i veprimtarisë për interesin e përgjithshëm. Është e natyrshme që interesi personal i politikanit duhet të përputhet me interesin e përgjithshëm, apo të ingranohet në të dhe kështu shoqëria e kombi ecin mirë. Por ku më janë ata “:politikanë” me këto tipare. Madje në Kosovë. Jo vetëm që po bëjnë batërdi për interesin personal, por nuk janë as të aftë të jenë në krye të drejtimit “shtetëror”. Shpresojmë te brezi.

- Me shpalljen e Kosovës republikë a mendoni se ka ikur shansi për një Shqipëri natyrale ?

Jo. Gjithçka mbetet në dorë të shqiptarëve në Ballkan. Mund të parashtrohen rrugët e mënyrat, por nuk po i biem kësaj ane.

http://lajme.dervina.com/archive/2652-3728:684/Interviste-me-shkrimtarin-kosovar-Agim-Gjakova.htm

Lexoni:

Filozofia e përsëritjes, një logjikë Hegeliane në poezi

PROF. AS. DR. Anton Papleka:Përse është poet modern Migjeni?

Anton Papleka, lindi në fshatn Lekbibaj të Tropojës në vitin 1945, është shkrimtar shqiptar.Njekohesisht ai eshte dhe shqiperues i nje sere veprash te autoreve te ndryshem te huaj.

Studioi gjuhën dhe letërsin shqipe në Universitetin e Tiranës.

Tituj të veprave

* Zëri im (1971)
* Njatjeta diell (1977)
* Arkitektura e dritës (1981)
* Rrathët e lisit (1984)[
* Gjaku i tokës (1985)
* Lumi e di ku buron (1988)
* Gjethnaja në trup (1990)
* Qypi me florinj (1990)
* Poetë shqiptarë nga shekulli XII deri në shekullin XIX: antologji 1999, Tiranë: Shtëpia Botuese Mësonjëtorja e Parë.
* Mynxyra: roman 2000, Tiranë: Botime Toena
* Balada shqiptare 2005 Tiranë: Botimet Toena
* Kodi i metaforave: studime për poezinë tonë moderne 2006, Tiranë: Globus R

(Përgatiti:Flori Bruqi)


Shkruan:PROF. AS. DR. Anton Papleka:Përse është poet modern Migjeni?

Kam vënë re se studiuesit që kanë shkruar për Migjenin dhe e kanë vlerësuar atë si poet modern, nuk e kanë argumentuar sa duhet se për ç’arsye ky autor është i tillë. Ndoshta u është dukur e mjaftueshme që ata të deklaronin se Migjeni ishte poet modern, sikur ky deklarim të kishte fuqinë e një dekreti për ta shpallur si të tillë.

Në shkrimin tim, do të përpiqem të vë në dukje ato atribute të veçanta të krijimtarisë së Migjenit, të cilat na shtyjnë që ta quajmë atë poet modern. Mirëpo para se t’i qasemi përmbledhjes Vargjet e lira, mendoj se është e domosdoshme të sqarojmë se çfarë është poezia moderne. Për këtë qëllim, do t’i referohemi studiuesit të poezisë moderne franceze Serge Baudiffier, i cili për këtë çështje shkruan: “Të flasësh për poezi moderne, nuk do të thotë të nisesh nga një pikëpamje historike, domethënë relative, për të shënjuar në evolucionin e gjinisë veprat dhe autorët që thjesht i përkasin kohës së fundit. Në këtë kuptim, modernia nuk i kundërvihet të moçmes, por klasikes apo tradicionales. Pra, moderniteti përkufizohet si një shkëputje e qartë dhe e vullnetshme nga e kaluara, dhe Baudelairei është i pari që e ka kuptuar dhe e ka shprehur kuptimin e kësaj shkëputjeje.” (Les grands fondateurs de la poesie moderne, Paris, 1992, f.9)

Shkëputja e Migjenit nga poezia tradicionale nuk është vetëm e qartë, e dukshme, por ajo është e vullnetshme, domethënë se një gjë e tillë ka qenë synimi i këtij poeti. Përveç vendit relativisht të gjerë që zënë poezitë për rininë, siç është cikli Kangët e rinisë në përmbledhjen Vargjet e lira, synimi i Migjenit për t’u shkëputur nga e kaluara, nga tradita e ngurtësuar shprehet edhe në nivelin referencial, siç ndodh në poemën-manifest Na të birtë e shekullit të ri: “Na të birtë e shekullit të ri, / që plakun e lamë në “shejtnin” e tij...” (Migjeni, vepra, Tiranë, 1988, f.9). Duke folur për thyerjen që bëri Migjeni në traditën e poezisë shqipe, kritiku Arshi Pipa thotë se “ai braktisi temat dhe motivet e vjetruara, duke i zëvendësuar ato me tema aktuale, të shprehura me një stil të ri...” (Koçi Petriti, Komunikimi sfidues, f. 21)

Megjithëse Migjeni shpall, kërkon dhe vë në jetë shkëputjen nga tradicionalja, kjo nuk do të thotë aspak se ai nuk e njeh dhe nuk e vlerëson traditën, se, në mënyrën e tij, nuk i ka përthithur vlerat e saj më të mira. Gjatë një leximi të vëmendshëm, më se një herë mund të hasësh në Vargjet e lira referenca nga poezia e traditës. Ideja që shprehet në vargjet: “Kanga e tij shpres’e bukur, me flatra të një tjetër jete; në të cilën dielli do të ndrrojë udhën: Ka për t’u lindë nga Perëndimi.” (1988, f.62), nuk është e tepërt të thuash se ka paralelizëm me vargjet e Naim Frashërit: “Jakë, ditë e uruar, që lind nga perëndon; / atë anë e ke ndrituar / e ne pse na harron?” (Naim Frashëri, Vepra, Tiranë, 1977, f.9). Edhe vargu shumë i njohur: “Pak dritë! Pak dritë! Pak dritë, o shok, o vlla!” (1988, f.87) të sjell ndër mend thirrjen naimiane: “Punë, punë natë e ditë, / që të shohim pakëz dritë.” Nga pikëpamja konceptuale, mendoj se ka ngjashmëri midis Mjedës që e identifikon veten (ose Shqipërinë) me bilbilin e mbyllur në kafaz: “Por ty, n’kafaz t’ shtrëngueshëm,/ Ty t’paska ndrye mizori...” (Mjeda, vepra, Tiranë, 1964, f. 34) dhe Migjenit që e identifikon veten me një luan të mbyllur në kafaz: “... edhe e ndiej veten luan të ndryem në kafaz.” (1988, f.38)

Mbështetja tek ajo pjesë e traditës, të cilën një studiues e ka quajtur risi e traditës, është një dukuri e përbotshme dhe e përhershme, siç thekson një njohës i Baudelaireit: “Pra, pa e bërë tabula rasa të kaluarën, pa hequr dorë nga vlerat e përhershme të idealit artistik, Baudelairei e fton çdo krijues të tregohet i ndjeshëm ndaj kohës së tij, të reflektojë për ato gjëra që ngjallin kureshtje dhe për pasionet e bashkëkohësve të tij, të kuptojë lëvizjen e historisë në epokën që rron dhe i sjell pjesën e tij të imazheve e të ndijimeve origjinale.” (1992, f.11) Dihet se disa nga novatorët më të guximshëm, siç qenë surrealistët, i quanin pararendës të tyre shkrimtarët e mëdhenj të së kaluarës si Dante, Shakespeare, Swift, Sade, Chateaubriand dhe Hugo... (Poesie suréaliste, 1992, f.11)

I konsideruar si një përbërës themelor dhe si kriter i modernitetit, origjinaliteti është një nga atributet kryesore të përmbledhjes Vargjet e lira. Ky origjinalitet lidhet me substancën dhe me formën e poemave, por në radhë të parë me motivet që trajtojnë dhe me mjediset që paraqesin. Në poezinë e Migjenit janë fare të kufizuara tablotë e natyrës, sidomos skenat nga jeta e fshatit. Kështu ndodh edhe në poezinë e Baudelaireit ku “arave, korijeve, rrëkeve e liqeneve, pyjeve dhe maleve të poezisë tradicionale, ua zënë vendin çatitë dhe tymtarët, rrugë dhe oborre, uzina, ura dhe shtëpi të mbledhura grumbull të metropolit industrial, për një mizanskenë të re të fatit të njeriut.” (1992, f.15)

Në përmbledhjen Vargjet e lira ka 43 poema, nga të cilat vetëm njëra prej tyre, Recital’i malsorit” i referohet drejtpërdrejt fshatit, malësisë. Për tri poema të tjera si Vjeshta në parakalim, Ekstaza pranverore dhe Sonet pranveruer nuk mund të thuhet në mënyrë të prerë se ato lidhen medoemos me fshatin. Statistika e mësipërme tregon sesa e thellë është shkëputja e Migjenit nga tradita poetike e mëparshme, kryeveprat e të cilës lidheshin me fshatin ose në to mbizotëronin mjediset fshatarake. Të tilla janë: Këngët e Milosaos e Jeronim De Radës, Bagëti e Bujqësia e Naim Frashërit, Lahuta e Malsisë e Gjergj Fishtës, Andrra e jetës e Ndre Mjedës. Madje edhe te Lasgush Poradeci, i quajtur poeti i liqenit, vendin kryesor e zënë tablotë e natyrës, motivet e fshatit.

Migjeni është poet modern, sepse është poeti i parë shqiptar që e bëri qytetin dekorin e poezisë së tij. Duke pasur parasysh poezinë e Baudelaireit, Baudiffieri shkruan: “Pra, qyteti do të jetë dekori par exellence i modernitetit dhe moda e veshjes do të jetë lëkura e re, me të cilën mbështillet njeriu për të simbolizuar autonominë e tij estetike.” (1992, f.11). Megjithëse në krijimtarinë poetike të Migjenit, as që mund të pritet të shfaqet ndonjë dandy shqiptar, aty nuk mungojnë të rinj të veshur alla franga, sipas modës së re: “Pranë tryezës mermer-false, me gotë të plotë a boshe, / me kujdes të madh ndejun / (si e lyp dans – edukata), / të ngrehun, të ngrimë, të stolisun e ftyrash të qindisun / me pudër, karmin... jo? – por me përshtypje të mirë / që na sjell zojusha e bukur dhe me hir...” (1988, f.79)

Me shndërrimin e qytetit në një dekor të privilegjuar të poezisë moderne ka lidhje edhe një prirje tjetër e saj, siç është estetizimi i të shëmtuarës, i të keqes. Ashtu si te Lulet e së keqes apo te Poema të vogla në prozë të Baudelaireit, kjo dukuri haset dendur në poemat e Vargjeve të lira ku parakalojnë lypës, pijanecë, prostituta, të sëmurë, të gjymtuar, jetimë, të burgosur prapa hekurave të kryqëzuar, njerëz të mbështjellë nga mashtrimi, njerëz që i bren dyshimi... Për herë të parë, në poezinë shqipe të shkruar paraqiten skena të zvetënimit moral, skena ku harbohet instinkti, ku njeriu është viktimë e epshit: “Nëpër skaje t’errta, bashkë me qej, mij, mica, / mbi pecat e mykta, të qelbta, të ndyta të lagta / lakuriqen mishnat si zhangë, të verdhë e pisa; / kapërthehen ndjenjat me fuqi shtazore, / kafshojnë, përpijnë, thithen, puthen buzët e ndragta / edhe shuhet uja, dhe fashitet etja / m’epshin kapërthyes ku mbytet vetvetja.” (1988, f.22).

Paraqitja e këtyre tablove nuk bëhet si një qëllim në vetvete, por për të ngritur siparin para dramës së jetës njerëzore që luhet në skenën e kohës moderne, për të ngjallur keqardhje, dhimbje, ndoshta edhe solidaritet për ata që janë “fëmitë e padijes e flitë e përbuzjes”. Të njëjtën gjë ka bërë edhe Baudelairei me poezinë e tij ku “turpet e mishit aty janë veçse ana e kundërt e një dëshire të dëshpëruar për lumturi” (1992, f.15-16)

Prirja për të nxjerrë në plan të parë të shëmtuarën, të keqen, bëhet shkas për të pasur një prani sa më të madhe të objekteve të kobshme, të sëmundjes e të vdekjes në poezinë e Migjenit: “Nëpër hekra të kryqzuem të dritares seme / shof qiellën të coptueme në katërdhetë copë / dhe zemra eme ndien po aq të breme / në mes të katër mureve si në një gropë.” (1988, f.38). Edhe një poemë si Vjeshta në parakalim, më tepër sesa një lirikë peizazhi është një tablo e jetës njerëzore, e qenieve dykëmbëshe që lëngojnë nga të këqijat e jetës moderne: “Vjeshtë në natyrë dhe vjeshtë ndër ftyrat tona./ Rënkoni dëshirat fëmitë e jetës së varfun; / rënkoni në zije, qani mbi kufoma, / që stolisin vjeshtën nëpër gemba të thamun.” (1988, f. 46) Duke pasur parasysh praninë e elementeve të ngjashme në poezinë e Baudelaireit, kritiku arrin në këtë përfundim: “Varre, burgje, dimra, kafshë të lemerishme imponojnë mendimin e ngulët të një fati të pamëshirshëm.”.

Moderniteti i veprës së Migjenit duket edhe te përpjekja e tij për të ngjizur në poezi filozofinë moderne. Ashtu si Baudelairei që kishte pranuar konceptet e filozofisë së Joseph Maistreit, Migjeni shpreh simpati për filozofin gjerman Nietzche, siç e dëshmon poema Trajtat e mbinjeriut, e cila mban nëntitullin domethënës dityramb Nietzchean, (1988, f. 40)

Në homazhin që i bën Baudelaireit, Paul Vaberya thotë: “Lulet e së keqes nuk përmbajnë as poema historike, as legjenda, aty nuk ka asgjë që mbështetet në një rrëfenjë.” (1992, f.17) E njëjta gjë mund të thuhet edhe për Vargjet e lira ku nuk ndeshen temat tradicionale të poezisë së deriatëhershme, ku mungojnë motivet e huazuara nga poezia gojore, ku është mënjanuar elementi tregimtar (narrativ).

Moderniteti i poezisë së Migjenit është i dukshëm edhe në rrafshin stilistik. Figura më e privilegjuar e shprehjes poetike te Vargjet e lira është metafora. Dihet se ky trop është i pranishëm në poezinë e mëparshme, prandaj studiuesit e quajnë të udhës të saktësojnë ku qëndron ndryshimi midis përdorimit të metaforës nga poeti modern dhe përdorimit të saj nga poeti tradicional: “Te Baudelairei, metafora nuk është më e izoluar as e ngjitur si një zbukurim apo një ilustrim i thjeshtë, ajo përfshihet në një lëvizje ose i heq udhën kësaj lëvizjeje për rikrijimin e realitetit sipas ndjeshmërisë sonë, me një rrëshqitje, me një lidhje zinxhir të imazheve në një fluiditet muzikor, mund të themi në një muzikë imazhesh.”

Edhe studiues të tjerë të poezisë sonë kanë theksuar se origjinaliteti i Vargjeve të lira qëndron sidomos te përdorimi i metaforës. Lidhur me këtë çështje, A. Pipa thotë: “Ajo çka e shquan Migjenin prej çdo shkrimtari tjetër shqiptar është shija e metaforës, e cila në poezinë e tij është hiperbolike dhe ekscentrike.” (Komunikimi sfidues, f.21). Për dendurinë dhe funksionin e metaforës në Poemën e mjerimit ka bërë një analizë të hollësishme poeti Koçi Petriti në studimin e tij Poema e mjerimit – një kuti e Pandorës ( Komunikimi sfidues, f. 14-21).

Shprehje e modernitetit në poezinë e Migjenit është prirja drejt groteskes, me çka ai të kujton Lautréamontin (1992, f-21) Nuk janë të pakët ata shembuj nga Vargjet e lira ku ballafaqohemi me personazhe dhe me situata groteske: “Na shtypi fati e na bani krymba / na kensit dykambësh që zbuluem hy’n / edhe aq ma tepër e ngatërruem ny’n... / shpirtënt tonë skyfera deshën të bahen pëllumba.” (1988, f. 56) Të përbashkët me poetët modernë, Migjeni ka edhe përdorimin e ironisë, të humorit të zi, të akullt: “Mbi kështjellat mijëvjeçare qëndrojnë sorrat e smueme, / krahët i kanë varë pa shpresë-simbojt e shpresave të humbura...” (1988, f. 33). Ose: “Aty këtu në hijet / e flamujve / mund të shifet / një mund, një përpjekje / e madhe përmbi vdekje / për të pjellë diçka të madhe, / për të qitë në dritë një xhind! / Por, o ironi / nga kjo përpjekje lind / vetëm një mi.” (1988, f. 96)

Më të shumtat e poemave të Migjenit kanë fakturë klasike, janë shkruar me varg të matur, madje ndonjëherë ai përdor edhe sonetin (Kanga e rinis, f. 16; Sonet pranveruer, f. 74), por nuk mungojnë rastet kur ai e çliron vargun plotësisht nga rregullat e metrikës klasike, siç ndodh te Parathania e parathanieve, f.5; te Vuejtja, f.89 apo Nën flamujt e melankolisë, f. 96. Për këtë çështje, mund të shtojmë se Migjeni jo vetëm është ndër të parët që ka eksperimentuar në poezinë shqipe vargun e lirë, por merita e tij e veçantë është se me këtë varg, ai shkroi poema, të cilat qëndrojnë denjësisht përkrah poemave më të arrira, të shkruara me varg të matur.

Mendoj se autorit të Vargjeve të lira i shkojnë për shtat fjalët që janë thënë për poetin modern francez Tristan Corbière: “Megjithëse nga ana e tij, ai ka qëndruar në kuadër të vjershërimit tradicional, e përdor me aq ashpërsi dhe mospërfillje sarkastike, sa stolisja solemne, me të cilën mëtonte të mbështeste poezinë klasike, bëhet copë e çikë. Vargu -madje edhe aleksandrini bombastik – është troshitur, copëzuar, thyer pareshtur nga klithmat dhe lemzat.” (1992, f.22). Jo rrallë, kështu ndodh edhe me vargun e matur të Migjenit: “Shqiponjë me krah të thyer! Vall, shpirt i plagosun!”; “O shpirt! Pëllumb i gjorë! Lajm i idealit të ri...” (f.52) Ose: “Kangë a vaj? Çë je? Thuejma, zemër kombi.” (f.93)

Migjeni është modern edhe për nga strukturimi i librit të tij të parë e të vetëm me poezi Vargjet e lira. Me këtë strukturim, ai të sjell ndër mend autorin e përmbledhjes Lulet e së keqes, i cili pohonte me ngulm se i kishte kushtuar kujdes të madh ndërtimit të librit: “E vetmja lëvdatë që e pres me gjithë shpirt për këtë libër, është që njerëzit ta vënë re se ai nuk është një album i thjeshtë dhe se ai ka një fillim e një fund.” (1992, f.12-13). Me sa duket, një përkujdesje bodleriane e ka shtyrë edhe Migjenin ta strukturojë përmbledhjen Vargjet e lira në pesë cikle, të cilat hapen me Kangët e Ringjalljes dhe mbyllen me Kangët e fundit.

Meqenëse Migjeni ka jetuar e ka krijuar më shumë se një gjysmë shekulli më vonë sesa poetët që qenë themeluesit e poezisë moderne franceze, është e natyrshme që në krijimtarinë e tij poetike të hasen edhe elemente të poezisë moderniste. Një element i tillë mund të jetë bie fjala procedimi onirist: “... e ndër thrrimet e vogla të lotit ka një njeri lindet.” (1988, f.49)

Në qoftë se elemente të poezisë moderne zënë vend në krijime të veçanta të Asdrenit, të Lasgush Poradecit apo të ndonjë autori tjetër, e para përmbledhje poetike që mund të thuhet se i përket tërësisht poezisë moderne është libri Vargjet e lira. Po të përdor një metaforë të Saint-Beuveit, Migjeni është “në pikën më të skajshme të Kamçatkës së traditës” dhe bregu ku nis kontinenti i ri i poezisë moderne shqipe.

Jam i mendimit se nuk mund të jetë më shumë sesa një hamendësim pohimi i Arshi Pipës kur e quan Migjenin përfaqësues të “romantizmit socialist epik”. (Komunikimi sfidues, f.21). Së paku, përmbledhja Vargjet e lira nuk të lë aspak këtë përshtypje, sepse në krijimet e saj nuk e shohim të mishëruar asnjë nga parimet e realizmit socialist. Kjo gjë nuk i përjashton gjasat që Migjeni të ketë pasur ndonjë simpati për idetë majtiste...

Në këtë përvjetor të vdekjes së Migjenit, nuk mund të lë pa zënë ngoje ndonjë fakt që nuk i bën nder kulturës shqiptare. Pllakat e varrit të Migjenit janë thyer, përvjetorët e lindjes dhe të vdekjes së tij kanë kaluar në heshtje, madje dikush ka pasur guxim të thotë se ai nuk qenkësh shqiptar. Megjithëse dihet me saktësi se Emile Zola ka qenë me origjinë italiane, letërsia franceze krenohet me veprën e tij dhe askush nuk thotë se ai është jofrancez. Kështu ka ndodhur edhe me poetin me origjinë rumune Tristan Tzara, me shkrimtarë dhe artistë të tjerë. Meqenëse kultura dhe letërsia shqiptare nuk janë më të pasura sesa kultura dhe letërsia franceze (!), a duhet të lejojmë që ndonjë barbar të vërë dorë mbi vlerat tona më të çmuara?

Është e dokumentuar se Millosh Gjergj Nikolla rridhte nga një familje shqiptare ortodokse nga Reka e Dibrës. Pjesëtarët e familjes së tij mund të kenë lidhur krushqi me familje që i përkasin ndonjë kombësie tjetër, por, po të niseshim nga kjo logjikë, popujt e Evropës do të duhej t’i mohonin të gjithë mbretërit e tyre që kanë lindur nga martesat me princesha nga dinastitë e popujve fqinjë!

Edhe sikur të mos ishte e dokumentuar prejardhja shqiptare e Millosh Gjergj Nikollës dhe biologjikisht ai t’i përkiste ndonjë kombësie tjetër, ky poet do të meritonte dashurinë, nderimin dhe mirënjohjen tonë më të madhe, sepse ai e deshi gjuhën shqipe dhe me të ngjizi një vepër, e cila, ndonëse i përket një djaloshi që mbeti përjetësisht njëzeteshtatëvjeçar, do të jetë “një piketë e rëndësishme e poezisë sonë moderne”.

Vepra me kritikë letrare me vlerë

Halil Haxhosaj ka lindur me 16.Nentor.1946 ne nje familje te madhe ne Preklukaj te Vokshit.Eshte autor i tete librave me proze dhe poezi.Tani për tani është kryetar i shoqates se Shkrimtareve te Kosoves dega ne Gjakove. Libri i tij i pare është "Damare te Ringjallur"1994 i cili është botuar nga Klubi Letrar "Gjon Nikolle Kazazi" te Gjakoves.Ne "Kafaze me Pantera" do te titullohet libri i tij i dyte i botuar nga Rilindja e asaj kohe.Ne librine tij te trete qe është shkruar ne forme sonete e qe titullohet "Zera te Grisur" Haxhosaj iu shkruan figurave te ndritshme te kombit dhe te berave te tyre.Gjate viteve 2004 autori arrin qe te botohet për here te pare edhe ne gjuhen rumune.Krijuesi Haxhosaj gjate ketyre viteve arrin kulminacionin duke na befasuar edhe njehere me librin e tij te rradhes "Pastaj behu Relikt" botimin e se ciles e bene SHB "Rozafa" e Prishtines.Libri i tij i fundit quhet "Pakohesia" dhe është botuar ne forme proze nga SHB "Gjon Buzuku" Prishtine 2005.Halil Haxhosaj është i martuar dhe ka kater femije.Jeton dhe punon ne Gjakove.Krahas shkrimeve Halil Haxhosaj punon edhe si profesor i gjuhes shqipe ne shkollen e mesme te mjekesise "Hysni Zajmi" ne Gjakove gjersa ne opinion njihet si njeri nder te paret qe ringjalli klubin letrar "Gjon Nikolle Kazazi" te Gjakoves.Eshte fitues i disa çmimeve Nacionale për leteresi.Libri i tij i fundit ne kete vit, eshte "Fjale dhe plage" e botuar nga KL"Gjon Nikolle Kazazi" ne Gjakove te vitit 2007. Në vitin 2008 ka botuar romanin " Një Histori në Natën e vranët" SH.B "Ombra GMVB"Tiranë.(Përgatiti:Flori Bruqi)


Nga Halil Haxhosaj

Emri i shkrimtarit, krijuesit dhe kritikut letrar Ali D. Jasiqi, është i pranishëm qysh herët në letërsinë bashkëkohore shqiptare. Ky shkrimtar është i njohur që në vitet 1960 me shkrimet e tij të para me poezi, për të vazhduar me proza e sidomos me tregime dhe për t’u dëshmuar me shkrime të ndryshme nga lëmi i kritikës letrare. Qysh në këto vite ai nisi të shquhet me shkrime kritike, me recensione e të tjera studime për veprat e letërsisë shqiptare, por edhe të asaj evropiane, botërore e dhe më gjerë. Madje, shkrimet e Ali D. Jasiqit zgjuan interesimin e lexuesit dhe të studiuesve, duke u bërë i njohur si kritik letrar.
Deri me tash Ali D. Jasiqi botoi këto vepra letrare: “Josip V. Rela”, “Pesha e fjalës”, “Shenjë në lis”, “Premtime e realizime” dhe “Shfletime”. Ka shkruar edhe një monografi për Qazim Tolajn. Para pak ditësh, Ali D. Jasiqi, botoi edhe dy vepra të tjera me kritikë letrare që janë: “Pesëdhjetë shkrime për poezinë” dhe “Tridhjetë e një shkrim për prozën, studimet e të tjera”. Të dy veprat i ka botuar SHB “Vatra”, Prishtinë, në vitin 2007.

Vlera e kritikës letrare për poezinë

Vepra “Pesëdhjetë shkrime për poezinë” ka në gamën e saj një material mjaft të mirë dhe të bollshëm të kritikave, recensioneve dhe shkrimeve të tjera për poezinë. Madje gama e interesimit të Ali D. Jasiqit për këtë gjini letrare nuk është e tkurrur, por ajo shtrihet në një kohë dhe hapësirë të thellë dhe të gjerë. Gjerësinë dhe thellësinë e karakterizojnë interesimet e autorit për veprat e autorëve që i merr për t’i trajtuar. Andaj, edhe interesimi për këtë gjë nuk është i njëtrajtshëm, madje as një dimensional, po ai shtrihet edhe në disa shtresime e interesime që nuk paraqesin ndonjë “detyrim” shqyrtimi. Kjo shtrirje përfshin veprat e autorëve, gjegjësisht të poetëve prej më të njohurve e deri tek ata që posa e kanë botuar veprën e vet të parë poetike. Kështu, autori ia arrin që veprën e vet me kritika letrare për poezinë ta stolisë me lëndë të bollshme, e cila përveç interesit letrar që ka, ajo ka edhe vlerë të një lëndë interesante të paraqitjes së një kronologjie të përshtatshme për t’u shfrytëzuar nga të interesuarit për studimet e veprave të autorëve të paraqitur në vepër. Numri i poetëve të paraqitur është më i vogël se sa veprat që janë marrë për t’u trajtuar. Kjo dëshmohet me faktin se Ali D. Jasiqi në këtë vepër nuk trajton vetëm një vëllim poetik të një poeti, por ai i ka përfshirë këtu nga disa vepra të tyre. Poetët, për veprat e të cilëve shkruan në këtë përmbledhje kritikash janë: Din Mehmeti, Esad Mekuli, Fahredin Gunga, Enver Gjerqeku, Beqir Musliu, Ali Musaj, Bedri Hysa, Abdyl Latif Arnauti, Leonard De Martini, Besnik Mustafaj, Haxhi Vokshi, Halil Haxhosaj, Engjëll I. Berisha, Naime Beqiraj, Brahim Avdyli, Naim Lushi, Ali Jakupi, Skënder Zogaj, Agim Ramadani, Muharrem Kurti, Naim Kelmendi, Tahir Bezhani, Syhejl Havolli, Smajl Smakaj, Mehmet Haxhosaj, Enca Skutari, Teuta Arifi, Nijazi Ramadani, Dashnim Hebibi, Zana Piraj, Gani Xhafolli, Rasim Selmanaj, Nue Oroshi, Nexhat Sadullahu, Ragbete Zabërgja-Uka, Pjetër B. Geci, Shpend Gjocaj, Hasije Selishta-Kryeziu, Rasim Syla dhe Agim Byci.
Pra, autori Ali D. Jasiqi në veprën e vet “Pesëdhjetë shkrime për poezinë” trajton veprat poetike të dyzet poetëve të meseve, trevave, moshave, stileve, individualiteteve dhe vëllimeve të ndryshme. Por, megjithatë ai ia arrin që në këtë vepër t’i shpalosë imtësisht vlerat, figurat, stilet, vargjet, metaforat dhe vlerat e tjera artistike të veprave poetike të këtyre poetëve. Bile, ai bën një punë të madhe kur flet prej një deri në pesë vepra të një autori, siç është rasti me poetin Din Mehmeti, sepse kështu ia arrin që të paraqesë nuancat më të spikatura dhe më të avancuara të një krijuesi. Po ashtu në vepër nuk mungojnë edhe paraqitjet e veprave të autorëve të trevave të ndryshme të poezisë shqiptare duke filluar nga Kosova, Shqipëria, Maqedonia, Presheva, Italia e deri te vepra e Abdyl Latif Arnautit, poetit me prejardhje shqiptare nga Siria.

Studimet për prozën dhe shkrime të tjera

Libri tjetër me kritika letrare, studime e shkrime të tjera i Ali D. Jasiqit “Tridhjetë e një shkrime për prozën, studimet e të tjera”, botoi SHB “Vatra”, Prishtinë, 2007, paraqet një lëndë interesante dhe të bollshme letrare, nga fusha e kritikës letrare, studimit dhe më gjerë. Për dallim nga libri tjetër me kritika për poezinë, këtu autori nuk shkruan vetëm për veprat e një gjinie letrare, por, kjo vepër është e konceptuar, e ndërtuar dhe e shtrirë në tri njësi apo kapituj që janë: I. Për prozën, II. Për studimet dhe III. Laramane.
Në kapitullin e parë “Për prozën” janë përfshirë shkrimet për trembëdhjetë veprat e shkrimtarëve duke filluar nga romani i Jusuf Buxhovit “Qyteti i dënuar me vdekje” e deri te vepra e parë në prozë, “E ngjashmja të ngjashmes i gëzohet” të autores Safete Shasivari-Rexhepi. Në këtë kapitull janë paraqitur shkrimet për veprat në prozë (tregime dhe romane) të këtyre shkrimtarëve: Jusuf Buxhovi, Anton Nikë Berisha, Zeki Bejtullahu, Hajdar Salihu, Ibrahim Berisha, Rexhep Ferri, Tahir Jaha, Rexhep Zogaj, Ibrahim Ibishi dhe Safete Shasivari-Rexhepi.
Ndërsa, në kapitullin e dytë “Për studimet”, autori Ali D. Jasiqi fut shkrimet e ndryshme me kritika, analiza dhe studime të tjera për veprat letrare të këtij lloji. Andaj për këto shkrime mund të thuhet se janë edhe shkrime kritike për kritikën (metakritike). Kjo mund të arsyetohet sepse autori shpreh mendimet e veta, pra origjinalitetin e tij, për ndonjërën nga vepra që e merr për ta analizuar. Ky kapitull ka një shtrirje pak sa tjetër sepse është i përbërë nga një mozaik interesimi dhe interpretimi. Këtë gjë ai e bën duke u ndalur në interesimin e posaçëm që ka zgjuar vepra tek ai. Dhe mu kësaj kritiku letrar Ali D. Jasiqi ia del mbanë. Këtu janë paraqitur shkrimet për veprat me studime e kritika “Romani shqiptar” të Hasan Mekulit, “Lahuta e Malcis e Gjergj Fishtës” të Xhavit Aliçkajt, studimi “Poezia për fëmijë e Mark Krasniqit” të Anton Nikë Berishës, për veprat me kritika, studime të tjera të Ibrahim Rugovës, librin “Vepra” botuar postmortum të Latif Berishës dhe në fund është kritika për veprën “Historia e letërsisë shqiptare për fëmijë” e autorit Astrit Bishqemi. Në këtë kapitull janë paraqitur disa mendime, pse jo edhe shkencore, të kritikut dhe studiuesit Ali D. Jasiqi, për veprat që i ka trajtuar. Edhe kësaj ky autor ia del me sukses, duke paraqitur një material të bollshëm dhe mjaft interesant.
Kurse në kapitullin e tretë dhe të fundit të veprës “Tridhjetë e një shkrim për prozën, studimet e të tjera”, që titullohet “Laramane”, Ali D. Jasiqi, ka paraqitur një lëndë vërtet të larmishme, apo “laramane” siç e quan, të llojeve dhe të zhanreve letrare. Në këtë kapitull ka shkrime për veprat e ndryshme të autorëve: Ali Podrimja, Zeki Bejtullahu, Hasan Hasani, Agim Deva, Jonuz Fetahaj, Musine Kokalari, Abdullah Thaçi, Islam Balaj, Bedri Dula, Rrustem R. Berisha dhe Tahir Bezhani. Veprat e këtyre autorëve janë shkrime të ndryshme duke filluar nga ato me ese politike, poezi, aforizma, përralla të përpunuara, tregime, vjersha për fëmijë, drama dhe shkrime monografish për luftën, e të tjera. Në këtë kapitull janë futur disa shkrime që, mbase, nuk e kanë vendin këtu, sepse janë lloje që kanë mundur të sistemohen në kapitujt e tjerë të veprës.
Edhe pse në këtë vepër me kritika letrare autori i saj nuk aplikon ndonjë metodë të ngurtë apo edhe të shabllonizuar, ai mbase ka mundur të bëjë një shtrirje paksa tjetër në kapitujt e saj. Kjo arsyetohet me dëshminë e disa kritikave për veprat poetike, që autori i fut në kapitullin “Laramane”. Në këtë kapitull janë disa shkrime kritike për veprat me vjersha për fëmijë të autorëve: Agim Deva, Hasan Hasani, Jonuz Fetahaj, Avdullah Thaçi dhe Islam Balaj, cilat kanë mundur të vendosen në librin tjetër me kritika “Pesëdhjetë shkrime për poezinë”. Apo edhe shkrimi për veprën e Musine Kokallarit “Rreth votrës”, që është një vepër me përralla të përpunuar, apo që diku-diku autori Jasiqi e quan vepër me prozë, ka mundur të vendoset në kapitullin e parë të vepërs “Për prozën”.
Por, megjithë këto “lëshime” formale, mund të konstatohet e Ali D. Jasiqi me këto dy vepra me kritika letrare e hedh poshtë mendimin se nuk po shkruhet kritikë letrare sot dhe se ajo është duke ngecur. Po ashtu disa të dhëna në këto vepra janë dëshmi se pena e këtij shkrimtari dhe kritiku letrar nuk ka pushuar, por ai ka shkruar dhe ka përcjellë krijimtarinë letrare të të gjitha gjinive letrare që krijohen në trevat me shqiptarë. Përveç kësaj që u tha, veprat me kritika letrare të Ali D. Jasiqit kanë edhe vlera të tjera për të cilat do të shkruhet në të ardhmen.

Universi poetik te Ali Podrimja

Nga Jeton Kelmendi

Poeti Ali Podrimja ka arritur te depertoje thelle dhe te preke ishullin e bukurise. Me stilin krejt personal, ai demistifikon te bukuren e artit qe quhet poezi. “Ishulli Albania”, per lexuesin eshte kenaqesi qe te fal rrugetimi neper keto vargje, derisa edhe rreshtave ua ngjet nje hije, prapa se ciles rrine nje botekuptim ngjyrimesh e nuancash kuptimore, poeti ka shume kujdes me fjalen.
Rrugetimi i lexuesit neper vargjet e librit “Ishulli Albania”te Ali Podrimjes, pershkruan nje fryme tejet personale ne menyren e shprehjes se fjales. Nga rrafshi artistik poezia e Podrimjes kapercen dimensionet e nje populli, si e tille paraqet nje univers artistik qe nuk haset kudo. Nga aspekti horizontal, poeti radhit ngjarje te cilat i zberthen, i determinon dhe i kalit me gjakimin lirik. “Ishulli Albania”, e ribotuar dhe e plotesuar eshte nje lirike tipike podrimjane. Qe ne fillim te bie ne sy nje forme e shkurter e shprehjes, e kursyer nga fjalet.

Si lexues dhe rrugetar i palodhur neper poezite e Ali Podrimjes, mendoj se ky liber ngerthen ne vete imagjinate te sterholluar mbi figuren, simbolin, toponimin, dilemen, kohen dhe fjalen ne pergjithesi. Derisa edhe rreshtave ua ngjet nje hije, prapa se ciles rrine nje botekuptim ngjyrimesh e nuancash kuptimore, poeti ka shume kujdes me fjalen, e mat me cikerr deri ku ta shtrije, mos ti mbetet jashte shtratit. Nga aspekti vertikal ngjarjet radhiten mbi parimin intertekstual si nje realizim i vecante.

Ne veten e pare ai nxjerre informacionin: “e shenova cakun”, per te porositur ne menyren urdherore “mos le pa e rrezuar, shkrehe derisa ta qellosh, nuk te shkrepi fatkob je qyqe, nuk kane me te k’nue”, keshtu fillon libri me poezine e pare. Poeti ka arritur te depertoj thelle dhe te preke ishullin e bukurise. Nga njera ana sikur demistifikon brendine qe i reflekton te jashtmen, ndersa ne kahjen tjeter e pasqyron narracionin e unit te realitetit shume here jo koherent. Kjo poezi manifeston nje vrull te brendshem qe eshte tipike per vargun modern ne krijimtarine e Podrimjes.

Ne liber, metafora si qasje estetike na del “rrapellime e shiut e flatrave, gjak njeriu apo ulliri, ne timen shuplake, nga qiejt te pavdekshem nga dherat, mijevjecaret cungje pavdekesie”. Ne keto vargje poeti ngreh mbi njeriun nderdijen, duke e vene ne sprove fjalen per ditet e shkuara dhe teksti del nga ideja per te komunikuar sa me komunikueshem me lexuesin. Tanime tema lirike ka hyre ne lojen e fjaleve qe nepermjet menyres elegante Podrimja i shtreson ne poezite e tij. Me stilin krejt personal, ai demistifikon te bukuren e artit qe quhet poezi. “Ishulli Albania”, per lexuesin eshte kenaqesi e rrugetimit neper vargje, ngase e mbane pezull mendimin se cfare konotacioni do te merr ne perfundim.

Nga ana tjeter studiuesi duhet lexuar e rilexuar vepren, sepse sa here ti kthehesh vargut te Podrimjes gjen nga dicka qe nuk eshte hetuar me pare. Per kete permbledhje poezish, si lexues i pasionuar i vargut, mendoj se ka etike ne formen, shprehjen, konceptimin tematik dhe realizimin artistik ne pergjithesi. Libri eshte ndare ne pese cikle: Ishulli Albania, Njerezit pa atdhe i vret gjithkush, Derisa ta shkruaj poezine per nenen, Hapja e nje poezie ne kohe trishtimi dhe Aty nuk eshte me. Qe ne fillim Podrimja e mat me kujdes fjalen dhe eshte kategorik ne respektimin e shenjes, qe ne esence shtrihet ne lirizmin e ligjerimit poetik. Guri, korbi, ishulli, kodi etj, hyjne ne kodin e ligjerimit poetik te tij, nga na del se kjo forme e shprehur ne planin artistik, ka nje stil te mire shprehes.

“Ketu e ne fund te endrres/ uje e uje e uje/ nje toke e djegur/ nga zoti braktisur dhe robi i vet/ bregun kerkon hijen e shpendit/ ne mes valeve te verbera”/ poezia (Ishulli Albania)/ Uji per poetin eshte simbol i fuqishem qe e nderton mbi parimin, qasja nga dy dimensione, e bardha perball te zezes, uji perball tokes se djegur. Podrimja ne keto vargje zbret nga ideja qe tejkalon imagjinaten tek nocioni i shqetesimit te reales se kohes.

Eleganca e fjales qe shprehet ne poezine e Ali Podrimjes manifeston tipiken per menyren komunikuese te tekstit me lexuesin. Poezia si e tille spikat fjalen perballe idese per te stisur metaforen si alfa qe eshte ne artin poetik.
Shqetesimi i poetit fund e krye eshte atdheu si trung, por kurre pa harruar deget dhe keshtu strukturohet ne Ishull qe do te thosha, elegance e fjales dhe hijes se saj.
Dhe krejt per fund, nepermjet poezise do te mund te flase me Ali Podrimjen, si te heshtet me fjales, si te flitet me heshtjen.

Somario
Me stilin krejt personal, ai demistifikon te bukuren e artit qe quhet poezi. “Ishulli Albania”, per lexuesin eshte kenaqesi e rrugetimit neper vargje, ngase e mbane pezull mendimin se cfare konotacioni do te merr ne perfundim. Nga ana tjeter studiuesi duhet lexuar e rilexuar vepren, sepse sa here ti kthehesh vargut te Podrimjes gjen nga dicka qe nuk eshte hetuar me pare.

Jakob Bohme mbi shpirtin

Asnje nuk e njeh me te vertete vetveten, derisa ta gjeje ate ne Unitetin e Gjithesise.. Shpirtrat e njerezve, te marre se bashku, jane si nje shpirt i vetem, sepse ata jane gjeneruar po nga nje shpirt i vetem. Shpirti e ka ndare vullnetin e tij nga vullneti i Atit dhe ka hyre ne lakmine e kesaj jete. Nuk do mund te kishte pasur ndonje tjeter rruge shpetimi, nese vullneti i paster i Atit nuk do te kishte hyre serish ne substancen e tij, duke e risjelle ate ne poziten qe kishte me perpara, ne menyre qe vullneti i tij te drejtohej serisht kah zemra dhe drita e Zotit.

Arsyetimi siperfaqesor e paraqet Zotin si nje qenie te pameshirshme, dhe thote se Ai ka derdhur zemerimin e Tij permbi njeriun, duke e mallkuar dhe duke e denuar me vdekje, ngaqe ai qe treguar i pabindur ndaj Tij. Nuk duhet ta besoni nje gje te tille. Zoti eshte dashuri dhe miresi, e tek Ai nuk ekziston ndonje mendim i zemeruar. Njeriu do te ishte i lumtur, nese nuk do ta kishte ndeshkuar vetveten.

Natyra e jashtme e kesaj bote nuk mund ta kuptoje natyren e parajses. Ato rrine perballe njera tjetres si vdekja perballe jetes. Nuk mund t’i shohim engjejt simbas natyres sone te jashtme, dhe as ata nuk mund te jene me ne se jashtmi; por qendrojne ne brendesine tone. Sa here qe ne luftojme me djallin, ata na mbrojne nga goditjet e tij, e kesisoj marrin nen mbrojtjen e tyre shpirtin, i cili synon ate qe eshte e shenjte.
Nuk ekziston ndonje baze tjeter per njohjen e vertete dhe te drejte perpos Dijes se Zotit.

E vetmja menyre e vertete permes se ciles Zoti mund te perceptohet ne fjalen e tij, ne esencen dhe ne vullnetin e tij, qendron ne faktin se njeriu duhet te mberrije ne stadin e unitetit me vetveten e qe, jo vetem me perfytyrim por edhe me vullnet, te braktise cdo gje qe i perket unit te tij personal, pasurive dhe parave, babait dhe nenes, vellezerve dhe motrave, bashkeshortes dhe femijeve, trupit dhe jetes, e qe ky un te shnderrohet ne hic per te. Ai duhet te heqe dore nga cdo gje dhe te behet me i varfer se nje zog i ajrit, i cili zoteron cerdhen e tij. Njeriu ne kete bote nuk duhet te kete kurrfare cerdheje per zemren e tij. Kjo nuk do te thote se njeriu duhet te braktise shtepine e tij, bashkeshorten, femijet, pjesetaret e familjes, nuk do te thote se duhet te vrase veten dhe te shese pasurite e veta, por duhet te vrase dhe te asgjesoje vullnetin e tij, ate qe pretendon se te gjitha gjerat i ka nen zoterim.

Duhet t’ia dorezoje te gjitha keto Krijuesit dhe, kete duhet ta pohoje me miratimin e plote te zemres: Zot, gjithcka eshte Jotja! Une jam i padenje ta qeveris por, meqe Ti ma ke lejuar, do bej detyren time duke ta dorezuar teresisht Ty vullnetin tim. Vepro brenda meje ashtu sic Ti deshiron, ne menyre qe vullneti Yt te permbushet ne cdo gje e, kur te thirrem per te vepruar, te mund ta veproj ne dobi te vellezerve te mi, te cileve do t’u sherbej ashtu sic Ti me urdheron. Ai qe arrin ne nje shkalle kaq te larte dorezimi, hyn ne nje unitet hyjnor me Krishtin, ne nje menyre qe do te mund ta shohe vete Zotin. Ai flet me Zotin dhe Zoti flet me te, e kesisoj e zbulon se c’eshte Fjala, Esenca dhe Vullneti i Zotit.

Oh, sa afer eshte Zoti me te gjitha gjerat! Por megjithate, askush nuk mund ta kuptoje, vetem nese eshte i qete dhe ia dorezon Atij vullnetin e vet. Nese arrihet kjo, atehere Zoti do te veproje permes cdo gjeje si instrument i tij, ashtu sic dielli vepron mbi mbare boten.
Njeriu i shenjte dhe hyjnor, i fshehur ne njeriun e jashtem, eshte ne qiell si Zot, dhe qielli eshte brenda tij e zemra, ose drita e Zotit ka lindur ne te. Keshtu Zoti eshte brenda tij dhe ai eshte ne Zotin. Zoti i eshte me afer se vete natyra e tij. Njeriu i vertete, i perterire eshte rilindur ne Krishtin, nuk eshte ne kete bote por ne parajsen e Zotit; e ndonese eshte ne trup, prapeseprape eshte ne Zot.

E edhe pse trupi vdes, prapeseprape asgje nuk i ndodh njeriut te perterire, perkundrazi ai del nga vullneti kontradiktor dhe nga mundimi, per te mberritur ne vendin e tij te origjines. Nuk i nevojitet ndonje udhetim drejt ndonje vendi te larget dhe te harruar, qe te mund te ofroje me teper dobi, sepse Zoti do t’i shfaqet atij kudo.

Ese me poetin nga Presheva, Mexhid Mehmetin

PRESHEVA - NJË PRUSH AMË

( Sa shpesh na shkuan ardhjet e u kthyen shkuarjet s’ ka të numëruar.Përsëritjet
përherë po na bëjnë të vendnumërojmë. Unë nuk e dua as vrasësin as të vrarin.
Alfabetin e lirisë dhe të gjuhës nuk e kam ndërruar, jam ai moçmi. Arti im në
plot vargje kullon gjak. Më kot dihati të shkurtoj udhën, por udhë të tjera të
pafund ma mbyllin udhën , shprehet poeti nga Presheva, Mexhid Mehmeti )

Jo rrallë të mëdhenjtë kanë etje për gjak, për luftë, për interesa të tyre. Ky fat tragjik po e ndjek vazhdimisht popullin tonë. Ende pa u tharë gjaku i ‘ 99- tës , Kosova sërish rrezikon të përgjaket për luftat e pakryera, për pjesët e betejave të pafituara. Ata që aktualisht bëjnë urdhërin e kësaj kohe, gjakun e kanë lëndë larëse nëpër fushat e betejave, shkruan poeti Mexhid Mehmeti në librin e tij, “ Trungu i pikëllimit”. Poezia tek unë shprehet Mexhidi, nuk di të flë, nuk di të hesht, se gjak më kullon shpirti, thotë autori i17 veprave, Në dramën e Kosovës , në dramën e popullit tim, ne vazhdimisht jetojmë me dhimbjet e Aborteve banale të historisë. Kosova po e jeton dramën më të rëndë shpirtërore, dramën e dështimit dhe të abortit historik. Njerëzit duhet të flasin, të flasim duhet të gjithë.Nuk di pse më shfaqet (njeri- ngrënësi i baladave, ajo fytyrë e pafytyrë në mes të epizodave të kinemasë sime.Sepse, shumë kemi jetuar me “lirinë” e të tjerëve, me lirinë e pa liri.Nën qiellin tonë jo rrallë, padrejtësia vret me egërsi. Nën prangat e huaja “drejtësia”është më e padrejta.I huaji nuk të lë kurrë të zhvillohesh e të ecjesh përpara.Shpirt, zemër, tokë, nuk bëra gabim që të desha, ai përqafim ishte i domosdoshëm, një urdhër i zemrës.Unë pyes, po i pyeturi s’ përgjigjet.Muret kudo në këtë nën qiell më kërcënojnë, andaj, sado që e dua lirinë, unë druaj nga ata që kanë në duar Urdhërin e tyre për historinë. Plani i Athisarit nuk më pëlqen, se fsheh asimilimin dhe zhbërjen e emrit të popullit tim, asimilimin e gjuhës, dhe simboleve, këto nuk janë shqetësime të vogla, shprehet poeti, por, unë kujtoj se Kosova është e mençur, se në Kosovë ka shqiptar e shqiptar.
Ndërsa në vendin tim shprehet poeti, Mexhit Mehmeti, dhimbjes i ka humbur kuptimi. Poezia e Mexhid Mehmetit, është poezi e fortë, poezi e gjakut tonë të fisëm. Shkrimtarët e Kosovës Lindore ( Bujanovc, Preshevë, Medvegje ) bëjnë punën e tyre prej poeti. Presheva është qytet i zemrës sime. Hireve të Preshevës shumë i shkon poezia. Poetët e talentuar të Luginës, si Jonuz Fetahu, Qerim Arifi, Feime Selimi, Dashnim Hebibi, Xhemë Karadaku, Nerimane Kamberi e të tjerë, janë të pagjumtët e kësaj peme të gjakut.Ata dhe vetëm ata shkruajnë dhe lexojnë plagët e tokës, zjarrin amë të dhimbjes. Unë s’di të nënshtrohem më thotë poeti, se i nënshtruar nuk bëj dot asgjë. Arti i Mexhit Mehmetit dashuron me forcë dheun dhe atdheun e tij : Mësimi i jetës, shtatë dhimbjet, fija e lëmshit, trungu i pikëllimit, duart e bukura, fjala e vullkanit, dhe qindëra poezi të tjera tregojnë fuqinë dhe angazhimin e tij prej poeti. Për lirinë kurrë nuk mund të bëjmë sa duhet, për vlerat e saj duhet të punojmë gjithë jetën, është mesazhi i poetit, Mexhid Mehmetit,të cilin e uroj për angazhimin e tij letrar e patriotik, me një Kosovë dëshirash!..

Rrustem Geci - Dortmund

Libri është i shenjtë

nga Ndue Ukaj

Shkrimtari i madh Hose Borhes në eseun Lumturia e librit, flet për rëndësinë dhe përgjegjësinë që ka libri për njerëzimin në të gjitha nivelet. Andaj, për të sforcuar diskursin rreth temës në fjalë, për peshën dhe njëherit përgjegjësinë e madhe të librit, ky shkrimtar brilant i referohet një mendimi të rëndësishëm të Shën Anselmit: “Të vësh një libër në duart e një injoranti, është po aq e rrezikshme sa të vësh një shpatë në duart e një fëmije. Ja pra se çfarë mendohej atëherë për librin”- thotë Borhesi. Në këtë mendim përmblidhet esencialiteti i botëkuptimeve Borhesiane.

Është kjo një problematikë specifike kombëtare, për të cilën duhet të meditojmë dhe diskutojmë.

Shoqëritë demokratike, të emancipuara, civilizuese dhe përparimtare i kushtojnë vëmendje të posaçme çështjes së librit, fjalës së shkruar dhe fjalës publike. Për këto fusha bëhen analiza të thukta. Më këto segmente merren institute të tëra. Sepse nga këto fusha fillojnë të ndërtohen konturat e mirëfillta të shoqërisë stabile.

Së këndejmi, për ne shtrohet çështja: si është gjendja e këtyre fushave në kontekstin tonë kombëtar, në kohën kur sfidat e konsolidimit janë të mëdha, në kohën kur ndjehet ankthshëm një krizë morale dhe krizë intelektuale? Shkrimtari i madh Hose Borhes në eseun Lumturia e librit, flet për rëndësinë dhe përgjegjësinë që ka libri për njerëzimin në të gjitha nivelet. Andaj për të sforcuar diskursin rreth temës në fjalë, për peshën dhe njëherit përgjegjësinë e madhe të librit, ky shkrimtar brilant i referohet një mendimi të rëndësishëm të Shën Anselmit: “Të vësh një libër në duart e një injoranti, është po aq e rrezikshme sa të vësh një shpatë në duart e një fëmije. Ja pra se çfarë mendohej atëherë për librin”- thotë Borhesi. Në këtë mendim përmblidhet esencialiteti i botëkuptimeve Borhesiane

Për autorin e përmendur, libri është i shenjtë, është kult para secilit njeriu, sikurse para një objekti-kulti, ulet dhe merr modelin për ta bërë pjesë funksionale të botëkuptimit, ngase libri ka fuqinë e shpirtit, funksionon nga shpirti. Andaj, ata që shkruajnë libra kanë përgjegjësi të mëdha, ngase prekin ndjenjat, shpirtin e njeriut dhe të njerëzimit. Aty ku funksionon shpirti, ka delikatësi.

Në gjendjen e tonë kombëtare, kur, çdo ditë shohim degradime morale dhe sisteme vlerash të përçudnuara, për këto fusha nuk ekziston përgjegjësia e duhur. Madje as debati. Në mënyrë që shumë procese kombëtare ta marrin fizionominë e duhur, duhet të hapet një debat i domosdoshëm në kulturën e shkrimit shqip, për fushat e lartëshkruara, dhe influencën që kanë këto në segmentet tjera, që nga politika, ekonomia, arti, religjioni etj. Libri, fjala publike ka influencë predominante në çdo shoqëri. Andaj t’i lejohet çdo kujt të merret më këtë fushë, është poaq e rrezikshme, sa të lihet shpata në duar të fëmijut. Pesha e librit dhe e fjalës publike në formësimin e një shoqërie është e një rëndësie të posaçme, Sui Generis. Sidomos kur shoqëria është në ndërtim e sipër, në konsolidim e sipër, siç ngjet me kombin tonë.

Në kaosin dhe mjerimin që na ka mbërthyer (a nuk mjafton fakti se shqiptarët gjenden në listën e fundit të çdo sondazhi perëndimor), përgjegjësia e intelektualeve është e zbehtë, në mos të thuhet se s’ekziston fare. Në Kosovë, intelektualët janë shtresa më e nëpërkëmbur. Andaj edhe përgjegjësia e tyre karshi zhvillimeve i ngjason zërit të çjerrur që bërtet në shkretëtirë. Jo se kemi intelektualë oportunistë, por kemi liri të kufizuar; kemi abuzime me media dhe libra, me fjalën e thënë dhe fjalën e shkruar: në Kosovë shkruan çdokush, ndërsa më së paku mund të dëgjohen zëra intelektualësh nëpër media. Kurse në Shqipëri, gjendja paraqitet diç më mirë. Falë edhe disa mediave që kanë arritur një stad të mirë të emancipimit dhe kultivimit të debatit intelektual.

Shembull i një pasqyre reale për shoqërinë, mbeten opinionet që vijnë prej intelektualëve, sikur ta zëmë nga shkrimtari brilant Ismail Kadare dhe reflektimet e tij per ceshtjen e identiteti civilizues te shqiptareve. Paraqitjet e tij publike, opinionet për zhvillimet e përgjithshme, vërtetë përfaqësojnë realitetin e vendit; kundrejt absurditetve qe shfaqin aty ketu, grupe tendencioze, sic eshte Rexhep Qosja me tendencat per nje "pluralizem civilizimesh" brenda kombit. Ne kete pike, qëndrimet e Kadarese, jo vetem që ndeshen ashpër me retorikën demagogjike dhe vetëkënaqësinë që ka mbërthyer, jo vetem nje pjese te intelektualeve tane, por edhe vet qeverisjen e Tiranës, ashtu edhe të Prishtinës.

Shoqëria shqiptare e gjendur në tranzicion të gjithanshëm, para këtyre përgjegjësive ndihet disi e përjashtuar. Intelektualët e mirëfilltë ndjehen të harruar, të vetmuar, të papërfillur. Andaj qendrat kulturore, politike të shqiptarëve janë bërë arena, ku vërshojnë me dhjetëra fjalëshkrues, që shfrejnë pamëshirshëm emocionet, paragjykimet, idetë indoktrinuese, dhe çkado tjetër- çdokush, dhe, atë për çdo gjë. Nga ky fakt, brenda jetës politike, kulturore si të Tiranës ashtu edhe të Prishtinës, gjithnjë e më shumë po defilojnë matrapazë, diletantë dhe kamuflues. Mbesin, çuditërisht, gjithmonë jashtë këtij “sistemi” njerëzit që ndjekin parimet e shkruara, qëndrimet e thëna; shkurt, ata që i qëndrojnë besnik një ideali dhe përcaktimi intelektual. Dhe nga kjo rrëmujë arrijnë të “përfitojnë” gjithherë ata që kanë sensin të mashtrojnë, shkatërrojnë dimensionet e shëndosha dhe parimet intelektuale. Një mendësi kjo që po degjeneron kombin. Gjithë ky mjerim që na ka kapluar, të cilin nuk kemi guxim ta themi, ka pikënisjen nga libri dhe nga fjala e shkruar, ose, e thënë publike: shumë intelektualë të quajtur, kudo hapësirave shqiptare, përpos ca librave të ideologjisë së kaluar tragjike, s’lexojnë tjetër. Ato i mbajnë model, nga to frymëzohen. Madje shumë sosh (më shumë në Kosovë), si këpurdha pas shiu dalin dhe quhen intelektualë, prijës. Marrin pozicionin e orakujve. Këta të mjerë ndërtohen mbi thashetheme politike, kulturë odash e rajonesh. Nëpër çajtore të shumta të çarshive dhe odave të tymosura, dhe jo bibliotekave. Ndërkohë që bota përparimtare, në të cilën synojmë të integrohemi merret me galaksitë dhe harton projekte tridhjetëvjeçare për qytetarët e saj.

Një fjalë latine thotë: "A verbis, ad verbera" - "Nga fjalët, tek kamxhiku". Ndryshe, nga fjalët dhe librat deri te dhuna. Ky mendim më së miri definon problematikën në fjalë.

Nëse për çdo gabim kombëtar ka mundësi përmirësimi, për këso veprimtarish, pasojat gjithherë janë të mëdha, dhe si të këtilla afatgjate. Madje vështirë të riparueshme. Andaj kjo veprimtari asesi nuk guxon të abuzohet, sepse është pikënisja prej ku fillon formësimi i njeriut, i gjitha kategorive: nga këtu fillon formësimi i prijësve politikë, ekonomikë, ushtarakë, kulturorë, etj. Nëse do kemi libra të mbështetura në parimet e dijës universale, fjalë të shkruar dhe fjalë publike të shëndoshë, tolerante, të bazuar në sistem vlerash intelektuale, do të kemi edhe qeverisje të përgjegjshme, ekonomi të qëndrueshme, mirëqenje të përgjithshme. Andaj librat dhe fjala publike, siç sugjeron Borhesi, duhet të jenë në frymën e shenjtë, një simbolikë kuptimplote. Librat duhet të kenë frymën e tolerancës, mirëkuptimit dhe përparimit; asesi të indoktrinimit, kamuflimit të së vërtetës, paragjykimit, improvizimeve. Vetëm atëherë kur të vetëdijesohemi për këto fusha, do të kemi predispozitat e një kombi të shëndoshë, të emancipuar për të kundruar të tashmen dhe të ardhmen në relacione të qarta dhe reale, pa abuzime dhe kamuflime.

Libri prodhon opinione. Libri bëhet udhërrëfyes për shoqëri, kombe, civilizime dhe botën në përgjithësi. Çdo popull përfaqësohet përmes librit (librave).

Të nisemi nga një fakt i njohur dhe i pranuar si i këtillë: çdo popull përfaqësohet nëpërmjet intelektualëve, vlerësohet për aq sa ka bërë veprimtari intelektuale, pranohet për aq sa i ka dhënë njerëzimit figura të mëdha, të cilat sublimojnë në shkallë universale dëshirat e njeriut për përparim, për fisnikërim. Është kjo dëshirë e kahershme, e cila nuk fashitet në asnjë kohë dhe në asnjë popull. Është kjo dëshira dhe sakrifica që ka prototipin te Prometeu antik, kjo figurë mitologjike greke, që për të mirën e njerëzimit sakrifikon vetën. Është kjo dëshira për përparim dhe për vlera sublime, që është kalitur me mijëra shekuj në skuta të errëta të shpirtit të njeriut dhe çdo herë qon kokën në kërkim të sublimes.

E gjithë bota jonë kulturore dhe civilizuese është produkt i librave të mëdhenj, që kanë në esencë një shpirt fisnik, një shpirt hyjnor. Nuk do të mund të paramendohej civilizimi ynë pa literaturën e madhe antike, pa përkthimet e Biblës, që i dhanë një shtytje marramendëse kulturës dhe artit perëndimor. Janë grekët ata që përfaqësohen përmes Platonit, Aristotelit, Homerit, Sofokliut, Eskilit, Euripidit, e shumë të tjerëve. Më tej, janë italianët ata që janë ngritur në piedestalin e popujve të çmuar përmes Virgjilit, Dantes, Petrarkës, etj. Janë gjermanet ata që krenohen me të madhin Gëte, spanjollët me Servantesin, anglezet me Shekspirin, rusët me Dostojevskin, francezët me Hygon, Balzakun. Ka në këtë aks një regjistër emrash që i dhanë përmbajtje botës sonë. Pra, janë këto personazhe historike dhe aktuale, që ende jetojnë me shpirtin e gjallë, sepse idetë dhe shpirti i tyre synonin përparimin. Gjithnjë përmes ideve fisnike dhe vlerave sublime. Ndërsa ne shqiptarët, ende luhatemi në tehun e thepisur të dilemave absurde, të vlerësimit të heronjve: ne dimë të shpikim heronj të të gjitha kategorive, të krijojmë mite të rrejshme, por shumë pak heronj të shkrimit, pra intelektualë. Prandaj, sot çuditërisht kemi ndërtuar sa e sa heronj të fushave tjera, që për vlerat perëndimore, pa përçmim, përfaqësojnë minimumin e mundshëm, me të cilët ata vetëm tallen. Kultura shpirtërore shqiptare, sidomos ajo intelektuale po cungohet nga disa intelektualeca, që për motive të ulëta kanë ndërmarrë një fushatë kundër Gjergj Kastriotit, kundrejt formulës së parë të shkruar shqipe, kundrejt autorit të parë dhe librit të parë shqip, Mesharit të Buzukut, kundër të madhit Pjetër Bogdanit, kundrejt Gjergj Fishtës, kundrejt Faik Konicës, Ernest Koliqit, Ismail Kadaresë, Martin Camajt dhe Anton Pashkut. Dhe ku shkon më tragjikja, kundër Nënës më të madhe të dymijë viteve të civilizimit tonë: Nënës Terezë. Në këtë amulli që e përshkon gjendjen tonë nacionale, duhet të diskutojmë për rolin e intelektualit në shoqëri, me bindjen se pa këtë rol mjerimi vetëm do të thellohet. Ndërsa këtij kaosi vështirë do t’i gjendet fundi.

Funksioni i intelektualit brenda një shoqërie, kombi apo shteti është fundamental, është shpirti që i jep gjallëri dhe dinamikë çdo qelize shoqërore dhe konstrukton fizionominë reale të saj. Janë pikërisht intelektualët e mëdhenj që i japin vulën zhvillimeve shoqërore, emancipimit dhe ngritjes së mendjes për të kundruar të ardhmen në mënyrë më të mirë. Janë shtresat intelektuale ato që i japin konturat e shëndosha një shoqërie. Njëherit orientojnë popullin drejtë vlerave përparimtare. Mbase, mund të themi pa hamendje, janë intelektualët e shumtë perëndimorë, që kanë përparuar demokracitë perëndimore në stadin e shkëlqyeshëm në të cilin gjendet sot perëndimi.

Intelektualët e përgjegjshëm, në këtë tranzicion kur po ribëhen shumë gjëra që në të kaluarën janë bërë mbrapsht, duhet të japin përgjegje për shumë aspekte: të definohet qartë roli dhe përgjegjësia intelektuale karshi të sotmes, të analizohet cila është përgjegjësia e intelektualeve për të analizuar të djeshmen e kombit, pa emocione, ngarkesa dhe euforizma, cila është përgjegjësia për të ardhmen e kombit, dhe më tutje, cila është përgjegjësia për këtë mjerim që na mbizotëron si një përbindësh, cila është përgjegjësia e intelektualeve për të përmirësuar gabime që kemi trashëguar?

Janë këto pyetje që kërkojnë përgjegje, përmes një debati të shtruar drejtë.

Nga respektimi i të sotmes, varet e ardhmja. Ndaj elitat e mirëfillta intelektuale duhet të ngritën në nivel të përgjegjësive që kanë: jo vetëm për të demaskuar segmentet e këqija, por për të ofruar rrugët dhe modelet e kundërta.

Përndryshe edhe shumë kohë do të vajtojmë mjerimin tonë dhe të shtrojmë pyetjet-dilemat: cili është atdheu ynë, ai që e ‘jetojmë’ çdo ditë në kaos, apo ai që na proklamohet në formë të një parajse, nga retorika demagogjike politike?

Xhemajli Berisha ”KËSI LOTËSH S'KANË DERDHUR SYTË E MI", poezi, K.L. "Fan S. Noli", Prizren, 2001

Gëzim Ajgeraj lindi më 6 gusht 1967 në Malësin e Vërrinit, është anëtarë i Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës me seli në Prishtinë. Nga 23 marsi 2002 është antarë i lidhjes së shkrimtarëve të Zvicrës (SSV). Jeton dhe krijon në Zvicër.

Ka bashkëpunuar dhe bashkëpunon me të gjitha gazetat dhe revistat e kohës, si: “Rilindja”, Zvicër - Prishtinë, “Bujku”, - Prishtinë, “Zëri i Kosovës”, Zvicër - Prishtinë, “Bota sot”,- Zvicër, “Koha ditore”, - Prishtinë, “Epoka e re”, - Prishtinë, “Zëri”,- Prishtinë”, “Fakti”, - Shkup, “Ars” – Tiranë, “Penashqiptare”, - Prishtinë, “Pioneri” – Prishtinë, “Zogu i mëngjesit”, - Prishtinë, etj. Nga janari i vitit 2004, editon revistën: Metafora poetike (Editorial i poetit) që del çdo tre muaj.
Ka botuar këto libra:

1. Klithmë malli, poezi, „Rilindja“, Prishtinë,1997
2. Ëndrra për parajsë,poezi,“Rilindja“,Prishtinë, 1998
3. Qiellit po digjem, poezi, „Rilindja“, Prishtinë, 1998
4. Flakë në plagë, poezi, „Rilindja“, Prishtinë, 1998
5. Kënga e babait, poezi për fëmijë, „Apolonia“, Prishtinë, 1998.
6. Urti popullore të Vërrinit 1 (bashkautorësi), „Apolonia“, Prishtinë,1998
7. Mallëngjimi, poezi, „Rilindja“,2000.
8. Balada e Vërrinit, K.L. „F. S. Noli“, Prizren, 2001.
9. Rruga e lirisë, Dramë, „Meshari“Prishtinë, 2001.
10. Rruga e lirisë (intervistë) me Zafir Berishën, botoi Asociacioni i veteranëve të ish UÇK-së – Prizren, 2002.
11. Atdheu në trastë-cikli me poezi, e botoi revista letrare "Jeta e re" nr. 4, korrik-gusht 2002, viti LIV. Prishtinë.
12. Pëllumbat e lirisë, Novelë për fëmijë, Edicioni i revistës; Fidani, Prizren, 2004.
13. Ditët e bardha, Novelë për fëmijë, Edicioni i revistës; Fidani, Prizren, 2004.
14. Atdheu i copëtuar-cikël me poezi, në librin: Pikoi molla gjak (Lirikë me motive arvanitase), botoi MKRSÇJR-Departamenti i Çështjeve Jorezidente, Prishtinë, 2004.
15. Cikël me poezi “Udhë e zjarmi”, në librin "Muzat i bien lyrës", Edicioni i revistës "Fidani", Prizren, 2005.
16. “Lulëkuqet e Vërrinit”, poezi, botoi shtëpia botuese “Metafora”, Zvicër, 2005.
17. Zana në mërgim, poezi për fëmijë, ”Metafora”, Zvicër, 2006.
18. Huqet e Benit, poezi për fëmijë, ”Metafora”, Zvicër, 2006.
19. Bosi lepurushi, fabula, ”Metafora”, Zvicër, 2006.
20. Gjëegjeza, ”Metafora”, Zvicër, 2006.
21. Dita me Tonin (Poemë), ”Metafora”, Zvicër, 2006.
22. Muajt e vitit me Ardin (Poemë), ”Metafora”, Zvicër, 2006.
23. “Dallëndyshja në Vërri” (poezi për fëmijë), ”Metafora”, Prizren, 2007;
24. “Kroi i qytetit tim”, (poezi për fëmijë), ”Metafora”, Prizren, 2007;
25. “Masakra e Tuzsuzit”, Monografi, (bashkautorësi), „Metafora“, Prizren, 2007,
26. “Degë e thyer”, poezi, “Metafora”, Prizren, 2007.
27. “Misioni i kriminelit”, roman, “Metafora”, Prizren, 2008

Nga Gëzim AJGERAJ

Në vendë të hyrjes:

Xhemajli Berisha

Fati i atdheut të robëruar, ishte edhe fati i Xhemajli Berishës. S'kish si të ishte ndryshe, kur ky mishërim me atdheun, kjo dashuri për lirin e tij, është edhe fati i pa ndashëm i jetës së tij. Dashuria për atdheun e lirë vjen e bëhet ideal, të cilin do ta shoqëroi gjatë tëre moshës sa jetoi ai, ideal për të cilin edhe flijoi. Të jesh idealistë për lirinë e atdheut, nuk është shumë e lehtë, duhet të kesh vizion për të ardhmen e tij, lirinë e popullit, veti të cilat i kishte të mishëruara Xhemajli Berisha. Mirë po mbi të gjitha të jesh idealit militantë, është guxim, trimëri, dëshmi e një atdhedashurie të sinqertë, dhe i tillë ishte Ai. U lindë më 17 prill 1957, në fshatin Brestofc të Rahovecit. Shkollimet e para i mori në vendlindje dhe në Arbanë të Prizrenit, ku migroi bashkë me familjen. Akademinë pedagogjike e mbaroi në Prizren, ndërsa ne Prishtinë, më 1982, diplomoi në fakultetin ekonomik. Siç shihet, vitet e lëvizjeve të mëdha, të demostratave të vitit 1981, e gjejnë student, ku mori pjesë aktive, në demostrata e protesta. Fillimisht punoi si profesor i lëndëve profesionale në gjimnazin e Prizrenit, ndërsa gjatë vitit shkollor 1987/88, kalo në Akademinë Pedagogjike si mësimdhënës i lënëve profesionale. Gjatë gjithë kësaj kohe, veprimtaria politike e patriotike e Xhemajli Berishës ishte shumë e bujshme. E gjithë kjo veprimtari, do të vazhdoi deri në fillimin e vitit 1989, në kohën e protestave të minatorëve, protesta në të cilat ai mori pjese aktive dhe kundërshtoi haptas ndryshimet kushtetuese që i ofronte okupatori. Më 3 prill 1989, Xhemajliu, arrestohet nga shërbim i sigurimit shtetëror serb i instaluar në Kosovë. Nga data 3 - 6 prill, Xhemajliu mbahet në qelinë numër 20 te burgut të qarkut në Prizren, dhe gjatë kësaj kohe, nga punëtorët e sigurimit shtetëror, mirret në pëtje, torturohet e keqtrajtohet, në mënyrat më mizore. Duke e parë këtë qëndresë pathëshmëri te këtij militanti të atdheut, sigurimcat e shtetit serb në Prizren, e shuajnë në mënyrën më barbare, jetën e këtij militanti të atdheut. Xhemajli Berisha, ishte dhe mbeti i pa thëshëm, atdhetar e militant, bir besnik i atdheut. Jo vetëm kaq, shumë vite më vonë pas vdekjes u botuan edhe poezitë e tija, të lëna në dorëshkrim. Poezi të cilat kapin një periudhe te gjatë të shkrimit. Shembull qe argumenton se Xhemajliu, kishte shkruar herë pas here dhe poezi, me të cilat ai na jep dëshmi se kishte kishte edhe shpirt poetik. Ai ishte i tillë, me një modesti të theksuar, dhe i sinqertë. Veti të cilat i shoqëronin veprimtarët militant, të kauzës sonë kombëtare.

KËSI LOTËSH S'KANË DERDHUR SYTË E MI

S'po të jap trëndafil
Që t'i marrësh erë,
Po ta lë poezinë,
Ta më kujtosh përherë

(Po ta lë poezinë) fq. 7.

Lirika në librin e Xhemajli Berishës, është zëri autentik i shpirtit të tij, i ruajtur dhe i ndrydhur brenda vargut, për ta ruajtur atë ndër vite, nga rrebeshet e kohës nëpër të cilat u përbirua populli i ynë, por jo edhe poeti. Fati i tij ishte i lidhur ngushtë me fatin e atdheut dhe për të edhe u flijua. Por siç e thamë në fillim, lirika e lënë në dorëshkrim, na e sjellë zërin autentik të shpirtit të tij poetik. Shpirti i tij vjen në fjalë, në varg e ringjallet, duke sjellë mes nesh dashuri, ndjenjë, besnikëri, sinqeritet, fjalë etj, për një kërkim të ri, për kohëardhurën aq shumë të pritur, lirinë. I gjithë ky gërshetim temash, përmes lirikës është shprehja më e mirë e ndjenjës së tij, e brezit të tij, idealizmës brenda të cilit mishëronte shpirti i tij. E gjithë kjo shprehje e ndjenjës së dashurisë, për mes vargut, është dashuria për atdheun, lirinë e tij. Dhe gjithë kjo ndjenjë, në ecje me kohën do të shpaloset edhe më çiltër. Sepse është koha ajo që kërkonte ndryshim, dhe shpalosje të ndjenjave, të atdhetarizmës. Pra e gjithë koha e viteteve të tija, sa vinte e bëhej më e zymtë, por në shpirtin poetik ajo bëhej më shpërthëse, siç bëhet poezia në vazhdim. Duke e dëshmuar shprehjen gjithnjë e më hapur të mendimit për ndjenjën e lirisë që ai dhe bashkëmendimtarët e tij e kultivonin në shpirtin e tyre. Nga kjo shohim edhe një element të veçantë të shkrimit të poezisë në kohë të ndryshme, si një kronik që e përcjellë jetën e tij. Pra, një poezi e shkruar në kohë të ndryshme për një periudhë të gjatë kohe. Pra pikërisht kjo e vërteton edhe thënjen, se me kalimin e viteve, vargu bëhet më shpërthës, më i hapur, më kërkues, duke shprehur edhe militantizëm, të cilin edhe kishin djemtë e idealit të lartë të atdheut, siç ishte Xhemajliu. Në ciklin e parë të librit; "Fjalë e vërtetë", shpaloset shpirti i sinqertë i poetit, në atë të dytin; "Uri e etje kam - për ty", ai bëhet më këmbëngulës shtigjeve të kërkimit;

Ti po më shtërngon me fuqinë shpirtërore
Kësi lotësh s'kanë derdhur kurrë sytë e mi,
Janë lot të kthjellët të dashurisë rinore
Të lutem mos m'i fshijë!

Në më shterren lotët
ka të bëj pastaj
Diçka do të derdhin këta sy,
Një det të pa fund, një det të paskaj,
Në mos paça lot, do të derdh gjak për ty!
...
(Shtigje kërkimi), fq. 29.

I gjithë ky shpërthim do të vie nga një pritje e gjatë, i cila e dërmonë njeriun, i humbë kuptimin jetës, ndërsa gjurmët e saja vijnë e shtrohen brenda shpresës për një të ardhme të mirë. Por e gjithë kjo etje, kjo kërkesë e kërkonte kohën, dhe dukej se koha po vinte, apo siç do të thuhej në ciklin e tretë të librit: "Ka ardhur koha". Koha për një shprehje të hapur të mendimit, për një kërkesë të hapur të të drejtës për liri. Ky shpërthim, kjo besnikëri ndaj çështjes së atdheut, ky militantizëm, do të shprehet më së miri në vargjet;

Këtë tokë ku kemi le e nderojmë
Sepse shqiptarë ne vetes i thomë.
Gjaku s'na dhimbset që hargjojmë
Kur armikun si shqipe e luftojmë

Shumë të huaj deshën ta robërojnë
Nëpër këmbë ta marrin ta pushtojnë,
Po cili do që shkeli te ky dhe
Kurrë më s'u kthye atje ku ish le.
...
(Këtë tokë ku kemi le e nderojmë), fq. 54.
Ky artikulim i atdhetarizmës se poetit, në tabanin kombëtar, përmes vargut do të shtrohet edhe në poezinë; "Abdyl Frashëri", me çka do të identifikohet qartë kërkesa e djemve atdhetarë të rangut të Poetit. Apo në poezinë ; "Pritja", ku poeti përmes vargjeve, shfaqë hapur idenë e bashkimit; "Malli për ju po më rëndon, / Ah, sa kohë ka që s'ju takoj, / Dua të nisem të vij, / Por kufirin si ta kaloj" /. Dhe e gjithë kjo përpjekje, kjo luftë, bëhet për të vetmen fjalë; Liri. Lirinë, që aq shumë na mungoi neve shqiptarëve, jashtë trojeve etnike.

Për ty gjaku s'u kursye,
As djersët e ballit,
Që kjo tokë të jetë e lirë.

(Lirisë), fq. 63.

Nga rrafshi të cilin e zbërthyem librin ,deshëm të dëshmojmë se poeti Xhemajli Berisha, i tillë çfarë ishte në jetë, ishte edhe në varg, në poezi. Këtë njohje, këtë zbërthim të vargut të tij, nga një përceptim i hollë, do të shihet shumë lehtë se poeti ishte i çiltër, i siçertë, i thjeshtë e modest, me një taban të pasur atdhetar e me një guxim e vendosmëri prej militanti. Hë pra, i tillë mbeti në altarin e atdheut, i tillë përmes vargut edhe në letrat shqipe.

Alfred Papuciu:Përgjumje iluzionesh

Lexoj këto ditë romanin e Thani Naqos me titull Përgjumje iluzionesh që përmban mbresa nga ditët e para të viteve 90 të, kthimit të Shqipërisë në një demokraci të brishtë, nga çastet e jetuara prej tij, të bashkatdhetarëve te tij që morën rrugën e mërgimit, dikush në Evropë dhe të tjerë në Amerikë, Kanada. Romani përmban shumë nota prekese, por dhe është shkruar edhe me humor.

Shkrimtari vazhdon të shkruajë një roman tjetër dhe merr nga koha e lirë për të hedhur mendimet e tij që përmbajnë një filozofi të veçantë të intelektualit shqiptar të ardhur në Amerikë. Fatkeqesisht si ai ka pak ne Clearwater të Floridës, pasi shumica e kanë mendjen tek "biznesi", sigurimi i një jete më të mirë, sidomos për fëmijët e tyre.

Edhe Thani mendon për fëmijët dhe të afërmit e tij, për shokët dhe miqtë, për të cilët është i papërtuar për t’u ardhur në ndihmë, por pasionin që e ka patur qysh në moshë të re nuk mund ta lerë.

Ditët e fundit, atje në Florida, ku janë vendosur një numër i madh bashkëkombasish, u organizua një mbrëmje letrare për shkrimtarin Thani Naqo që megjithëse është tepër modest si njeri, ka një botë të madhe shpirtërore dhe një penë të artë.

Ai vlerësohet nga bashkëatdhetarët dhe gjen kohë, krahas punës së lodhshme të përditshme, të shkruajë, të meditojë dhe të hedhë në letër mendimet e tij, të një njeriu të mirë, atdhetar që mbart filozofinë e çiltër të shqiptarit dhe përtërin vlerat e mira shekullore të tij. Vjen nga një familje me tradita patriotike dhe që e don dhe ruan kujtimet e të parëve, si dhe i jati, xha Miçua që gjen kohë të merret edhe me bletë, pasioni i tij i hershëm dhe të prodhojë mjaltë në Florida.

Për veprën letrare të shkrimtarit Thani Naqo folën Eli, Sokoli, Luani, Jorgo dhe shumë bashkëkombas të tjerë.Darka kaloi në një atmosferë të gëzuar dhe me nota optimiste për të ardhmen e librit dhe lexuesit shqiptar, edhe këtu përtej oqeanit, larg Shqipërisë dhe Kosovës.

Jam tepër entuziast, se në romanin tjetër që ky autor ka nëpër duar, do të ngrihet lart ashtu sic rritet një pemë e shëndetshme me konusin e pa dëmtuar. Thani Naqo të tërheq me bisedat e tij që rrahin problemet e ditës, të shoqërisë shqiptare, amerikane, por edhe të diasporës. Gjithashtu, ai është tepër i aftë dhe di t’i bjerë kitares, pianos, duke krijuar një atmosferë të gëzuar me bashkëbiseduesit. Cdo mbrëmje pas pune gjen kohë të hedhë në letër mendimet e tij, poezitë, apo kapitujt e romaneve të tij, duke marrë edhe mendimin e miqve të tij të mirë dhe që e duan librin. Kur e pyes, si eshte rrethi yt shoqeror, ai më përgjigjet:
«Miqtë e mi të vjetër i kam shumë larg, në Atdhe dhe vende të tjera dhe mungesën e tyre nuk e ngrenë kandarët e Ballkanit. Ata kanë ndikuar jashtëzakonisht në formimin tim si krijues. Nuk mund te harroj kontaktet që kam patur me shumë shokë e miq, me horizont dhe humorin mbërrthyer në majë të gjuhës. Megjithëse në dhé të huaj, shkrimtari do të gjejë dikë me të cilin të komunikojë. Në emigrim njerëzit janë tejet të ngarkuar me punë dhe halle,por intelektualët e vërtetë do të sakrifikojnë atë pak kohë për të rrahur një diskutim. Përreth meje jane emra të tillë si Elfete Eli Kipe, Sokol Progri, Luan Kola, Jorgo Xengo dhe disa të tjerë të cilët kanë ndikuar pozitivisht me mendimet e tyre kur u shkrua ky liber.

Por kjo nuk do të ishte e mjaftueshme sikur unë të mos kisha patur edhe qetësinë familjare, mbasi ne krijuesit shpesh herë jemi tekanjozë dhe bëhemi të bezdisshëm.Mijra e mijra të mënçur lanë atdheun dhe sot i gjen të shpërndarë nëpër kontinente, ngarkuar me hallet dhe streset e botës moderne.Harruan cilët kanë qënë.Magjia per te mbijetuar i ka lidhur shumicën e tyre me vargonjtë e zakonshme të jetës të puntorit apo të biznesit.Kjo ka shurdhuar mjaft koka të mënçura. »

Pyetjes sime: «Si e perfytyroni botën në të ardhmen, duke përfshirë dhe Shqipërinë e Kosovën?», ai ju përgjigj: "Pa refugjatë dhe pa emigrantë, bashkëkombas të lumtur, duke punuar për Atdheun e tyre, tokën e tyre prej shekujsh dhe viset e bukura shqiptare".

Thani ka lindur në vitin 1953 në fshatin Ziçisht të Korçës.Ka mbaruar Fakultetin Ekonomik,si dhe kursin pasuniversitar në degën e skenarit kinematografik ,pranë Institutit të Lartë të Arteve,Tirane. Nga botimet e tij mund të përmendim : Vellimet me tregime dhe novela: “Shtepia e pergjumur”, 1977,”Kabina e kuqe”, 1985,”Vatra njerëzore”, l987.”Përsëri pranverë”l985, skenar filmi artistik. Romani “Pergjumje iluzionesh , 2006, vëllimi me lirika “Fate paralele2007". Së shpejti del ne qarkullim vëllimi me lirika “Sinfonitë e stinëve”. Më poshtë po ju paraqesim disa nga vjershat e tij.

MOS ZGJO NE DIMER LULEN E NGRIRE

C’te shtyn qe kerkon me te ti te perballesh?
Kurre s’i pikoi loti mbi gurin ku shkel
I mjaftueshem bishtsyri dhe ti shpermallesh
Vetullngrehura iken dhe koken pas nuk kthen

Rrugicave,qoshkave,apo mullareve me kashte
Treten endrrat e rinise qe s’kthehen perseri
Meshkujt s’dyshojne ne ndjenjen e mbrapshte
U mjafton ledhatimi qe s’eshte dashuri

Dekadat ikin dhe me to u largo
Zemra e akulluar s’ka per t’u shkrire
Sekuenca kureshtjeje nga ajo mos kerko
Te lutem!,mos zgjo ne dimer lulen e ngrire!

2008


PYLLI NE VJESHTE

Vjeshtave,permes pyllit,sa here kaloj
Rrethuar nga druret e zhveshur krejt
Toka dhe burimet nen jorganin gjethor
E gjelbra vetmitare ne ndonje pishe a bredh

Sa here fundvjeshtave ngjitem ne mal
Trishtezon pylli nen sfondin blu
Nese jam kaluar,une kalin e ndal
Kqyr pajen e brishte dhe plaget mbi dru

Bryma perzhit gjethurinat mbi toke
Te imta fjollabore vijezojne gjithandej
Majemalit i thurrin qeleshen mbi koke
Ne rrugen e kthimit koken pas nuk kthej

S’jam i zemeruar me pyllin ne vjeshte
Zhveshja para dimrit s’di pse me trishton
I pagjume mbetem gjersa debora te zbrese
Dhe jorgan’i bardhe gjithesine mbulon

2007


PLAKUSHI U BERI ME BAHCE E VRESHTA
( mesazh per gjithe bahcevanet e botes)

Hej,mos harroni te famshmin Micurin 1)
Ne bahcet tuaja bustin t’ia ngrini
Mrekullira,o miq,beri ai me shartim
Belica dhe kumbulla dhe fruta si gjinj!...

Mjaft i shtrenguat parackat e shkreta
Bustin e rusit ta porositni menjehere
Plakushi u beri me bahce dhe vreshta
Damixhanat me raki dhe butet me vere!

Te hiqni kapelen dhe ate ta pershendetni:
-Tungjatjeta,mbreti yne,nder shekuj ti rrofsh,
Qe nga moll’e kuqe dhe deri tek pjepri,
Ne cdo koker fruti i madherishem ti qofsh!

Hajt,mjaft i shtrenguat parackat e shkreta,
Hic mos u merzitni kur te bini ne pleqeri
Micurini u beri me bahce e vreshta
Butet me vere,damixhanat rrafsh me raki!

1975-2007

Micurini= (1855-1935)seleksionist me fame boterore ne prodhimin e llojeve dhe varieteteve te reja te pemtarise.(sh.aut.)




FANTAZIKOTI…

Doni te dini per perandorine time?
Une,perandor i nje parku te madh,
Me peme,stola,puthje e shperrthime
Dhe zogj shtegtare qe vijne nga larg

Shpesh harroj dhe mendjen humbas
S’behet perandor devolliu i pagdhendur,
Mburrem e mburrem kujt kombi i perkas
Pse dallget e jetes kaq larg me kane hedhur

Mrekullira bej me te pafundmen hapesire
Me grure dhe miser oqeanin t’a mbjell
Por c’t’i bej ketij uji ngopur ne kripesire
Ta shkripoj me duhen dhjete oqeane te tjere!


2007


SIKUR TE KISHIM DY ZEMRA

Perendimi shigjeton mbi shpatullat e mia
Duroj te nxehtin dhe humbjen e nje dite
Thethij vakesine dhe serendis ca marrezira
Ne pjesen e zemres ku strehoen marrezite

Degjoj si grinden e mira me te keqen
Prush dhe gjemime ne temtha e veshe
Fillon beteja e te vjetres me modernen
Gjakosen,kacafyten dhe s’meren vesh

Djellezisht nenqesh kur mendoj dy zemra
Strehuesen e te mirave e vendos ne te majte
Te ngjishet me deshira dhe te bukurat endrra
Shume a pak,te keqiat,ne zemren e djathte

* * *

Perendimi i nxehte vak rrjedhen e cdo dite
Ne njetrajtshmeri perpiqem te mbijetoj
Te mbijetosh,do te thote,mos u mer me marrezite
E mjaftueshme nje zemer dhe tjeter s’kerkoj…

2007


TE SERTIT DIMER IA KAM FRIKEN

Mbi xhamin e ftohte me thonj ze kruaj
Te akulltat leskra me pervelim dimeror
Per here te pare m’u duk vetja i huaj
Me qerpiket e streheve ze e lotoj

Te sertit dimer tani ia kam friken
M’i akulloi kenget qe kendonim dikur
Kitara ime rritmoi nen dridhje qerpikesh
E pluhuruara prehet ne nje qoshe,diku

Sa te ike ky dimer!...Sa te shkrije ky akull
Kini per te pare c’do te bejme ne!...
Jemi brez’i vjeter dhe kemi merakun
Gjersa kenget tona t’i mbjellim mbi dhe

* * *

Xhami ne dimer me turbulli vishet
Nje siluete djallushe latohet me leskra
Mbi Kalin e Trojes lakuriqesia ze krihet
Me tehun e nje thike te koherave te vjetra…

Shkrimtari Thani Naqo dhe toka mëmë

Shkruar nga Alfred Papuçiu

Atje larg në Florida të SHBA-së banon aktualisht shkrimtari Thani Naqo nga Ziçishti i Korçës. Është një njeri i thjeshtë, gazmor dhe tepër familjar,por shpesh gjen kohë të bisedojë me bashkëkombësit e tij, atje në studion e tij
të punës. Ka realizuar disa botime të suksesshme, romane, libra me poezi
dhe lirika, skenarë filmash, të cilat kanë pasur jehonë pozitive tek lexuesit
në Amerikë, por edhe gjetiu, në Shqipëri, Zvicër, Francë, Itali,Gjermani,
Greqi. Veprat e tij janë botuar edhe në Kinë e Rusi. Thani është duke përgatitur
një libër tjetër me lirika, "Sinfonitë e stinëve". Pasi kam lexuar dorëshkrimin
që shkrimtari ma besoi, them me bindje se ka bërë një punë tepër të kujdesshme
dhe cilësore. Mbi të gjitha, ai është krejt i veçantë në artin e vjershërimit.
Individualiteti i tij, vizioni i tij për të kaluarën, të tashmen dhe të ardhmen
e bashkëkombësve të tij, riprodhimi i ngjarjeve dhe situatave në mënyrë reale,
pa zbukurime të kota, afishimi i vlerave kombëtare, të bën për vete dhe të
lë në mendime.

Rilexoj këto ditë romanin e Thani Naqos me titull "Përgjumje iluzionesh"
që përmban mbresa nga ditët e para të viteve 90 të, kthimit të Shqipërisë
në një demokraci të brishtë, nga çastet e jetuara prej tij, të bashkatdhetarëve
që morën rrugën e mërgimit, dikush në Evropë dhe të tjerë në Amerikë, Kanada,Greqi,
Itali, Australi e gjetiu. "Përgjumje iluzionesh" jep përvojën jetësore dhe
është shkruar jo me fjalë të rrumbullakosura, por të thjeshta dhe të kapshme
për lexuesin intelektual apo të shtresave të tjera shoqërore. Romani përmban
shumë nota prekëse, shkruar me tepër logjikë, por dhe me nota humori. Kjo
të shtyn të kontaktosh me autorin sepse ai ka ditur të të bëjë për vete me
artin e hollë grotesk, në trajtimin e ideve filozofike. Grotesku dhe humori
i natyrshëm na bën të qeshim, por njëkohësisht edhe të trishtohemi me hidhësitë
e moralizimeve botërore.

Shkrimtari vazhdon të shkruajë një roman tjetër, si dhe do botojë së shpejti
në gjuhën angleze një novelë, përveç librit me lirika "Sinfonitë e stinëve".
Ai merr nga koha e lirë për të hedhur mendimet e tij që përmbajnë një filozofi
të veçantë të intelektualit shqiptar, të ardhur në Amerikë. Ai lexon shumë,
mban shënime, mediton dhe interesohet për literaturën shqiptare dhe atë botërore,
për ekonominë, historinë moderne dhe të antikitetit, biologjinë, astronominë
dhe është gjithmonë optimist, flet pa artifica dhe moralizime, me një saktësi
të çuditshme dhe pa dashur të të ndikojë me mendimet e tij. Fatkeqësisht
si ai ka pak në Florida, pasi shumica janë përfshirë në vorbullën e jetës
amerikane, duke punuar shpesh nga dy punë dhe shumë herë bëjnë pak orë gjumë.
Ata mendojnë për sigurimin e një jete më të mirë, sidomos për fëmijët e tyre,
por edhe për të ndihmuar të afërmit atje larg në Shqipëri. Edhe Thani mendon
për fëmijët dhe të afërmit e tij, për shokët dhe miqtë, për të cilët është
i papërtuar për t?u ardhur në ndihmë, për të diskutuar me ta për hallet e
jetës, për gëzimet dhe shqetësimet e tyre. Për atë dhe bashkëkombësit e tjerë,
problemet aktuale janë sidomos ato financiare, se, siç shprehet ai "sipas
erërave që po fryjnë, do të kemi një periudhë të vështirë për të shpenzuar
për qejfe, mbasi ato kursime që i kemi sot, do t'i mbajmë në gatishmëri përsituata
të vështira familjare".

Së fundi, shkrimtari ka shkruar përsëri çdo mbrëmje në studion e tij të punës,
duke pasuruar më tej "Sinfonitë e stinëve" edhe me 5 lirika psikologjike,
me nuanca surealiste. Ai po i ripunon mjaft prej tyre, duke marrë edhe mendimin
e miqve të tij dhe po i pasuron me tematikë psikologjike-intime, gjithnjë
në aspektin liriko-surealist. Ai më shkruan me humor nga larg: "Nuk di pse
më tërheq kërraba në atë drejtim, mbase se askush nuk ka shkruar kësisoj,
si për shembull disa nga vjershat: ato të dimrit, ato të mantelhijeve të
botës, ato të demave qe mundeshin dhe demi im dilte fitues dhe pas katër
dekadash, ja mpreha brirët përsëri dhe e nxora në mundje me demat e botës.
Jam i bindur se do të fitojë!"

Edhe Thani Naqo punon shumë atje pranë oqeanit, por pasionin që e ka pasur
qysh në moshë të re nuk mund ta lerë. Shpesh diskuton edhe me miqtë e tij
amerikanë dhe të kombeve të tjera, u flet për historinë e Shqipërisë, për
ravat e jetës. Kohët e fundit, atje në Florida, ku janë vendosur një numër
i madh bashkëkombësish, u organizua një mbrëmje e bukur dhe prekëse letrare
për shkrimtarin Thani Naqo që megjithëse është tepër modest si njeri, ka
një botë të madhe shpirtërore dhe një penë të artë. Ai vlerësohet nga bashkatdhetarët
dhe gjen kohë, krahas punës së lodhshme të përditshme, të shkruajë, të meditojë
dhe të hedhë në letër mendimet e tij, të një njeriu të mirë, atdhetar që
mbart filozofinë e çiltër të shqiptarit dhe përtërin vlerat e mira shekullore
të tij. Vjen nga një familje me tradita patriotike dhe që e do Atdheun dhe
ruan kujtimet e të parëve, si dhe i ati, xha Miçua që gjen kohë edhe në Florida
të merret edhe me bletët, pasioni i tij i hershëm. Thani ka marrë prej tij
pasionin e tregimtarit, të aftë të qëmtojë historinë jo vetëm të trevave
ku ka lindur, por edhe të rajoneve të tjera ku e ka shpënë jeta. Për lirikat
e tij me titull ?Fate paralele?, botuar vitin e kaluar, poeti Koçi Petriti
ndër të tjera është shprehur: "Boshti i vjershave të këtij vëllimi ka të
bëjë me mbresa, përjetime e meditime mërgimtari. Devolli dhe Florida-ky është
binomi që mban në simbiozë përjetuese poetikën e këtij vëllimi".

Kurse shkrimtari dhe diplomati Teodor Laço shkruan: "Njeriu i kitarës, njeriu
i mollëve, i një proze të ngjizur me tokën e Devollit, Thani Naqo, nuk kishte
sesi të mos na vinte në duar edhe një tufëzë lirikash nga Devolli dhe Amerika.
Qoftë i suksesshëm në rrugën e nisur". "Oqeani i ndarjes, - shprehet poeti
Musa Vyshka, - nuk e frenon dot këngën e tij të vijë tek ne, nuk e zbut dhimbjen
për fatet tona paralele, nuk e harron që asgjë tjetër nuk e mban më këmbë
shpirtin poetik përveç dashurisë së madhe për këtë tokë, për gjithë vëllezërit
e motrat, për çdo pëllëmbë të arave e ugareve ku mbollëm së pari poezinë".

Jam tepër entuziast, se në romanin dhe në novelën tjetër që ky autor ka nëpër
duar, ai do të na japë do të ngrihet lart ashtu siç rritet një pemë e shëndetshme
me konusin e padëmtuar. Thani Naqo të tërheq me bisedat e tij që rrahin problemet
e ditës, të shoqërisë shqiptare, amerikane, por edhe të diasporës. Gjithashtu,
ai është tepër i aftë dhe di t'i bjerë kitarës, pianos, duke krijuar një
atmosferë të gëzuar me bashkëbiseduesit. Çdo mbrëmje pas pune gjen kohë të
hedhë në letër mendimet e tij, vargjet apo kapitujt e romaneve të tij, duke
marrë edhe mendimin e miqve të tij të mirë dhe që e duan librin. Nuk qe e
lehtë të takohesha me autorin Thani Naqo, mbasi qe tepër i zënë me punë,
siç m'u shpreh ai, "për të mbijetuar në këto kohë moderne". Megjithatë gjetëm
mundësinë për të kaluar disa orë së bashku, duke pirë kafen e servirur nga
bashkëshortja e tij, Meri, të cilën ai e respekton së tepërmi. Qysh në fillim
të bisedës krijova bindjen se talenti krijues kur shkrihet me aftësinë e
analizës ekonomike i hap rrugën propabilitetit, cilësi që udhëheq këtë
shkrimtar në krijimet e tij.

Kur e pyes, si është rrethi yt shoqëror, ai më përgjigjet: "Miqtë e mi të
vjetër i kam shumë larg, në Atdhe dhe vende të tjera dhe mungesën e tyre
nuk e ngrenë kandarët e Ballkanit. Ata kanë ndikuar jashtëzakonisht në formimin
tim si krijues. Nuk mund te harroj kontaktet që kam pasur me shumë shokë
e miq, sidomos bisedat që kam pasur me Dritëro Agollin, Teodor Laçon, Viktor
Gjikën, Agim Isakun, Myfit Balanin, Perikli Panon e shumë të tjerë, me horizont
dhe humorin mbërthyer në majë të gjuhës. Megjithëse në dhé të huaj, shkrimtari
do të gjejë dikë me të cilin të komunikojë. Në emigrim njerëzit janë tejet
të ngarkuar me punë dhe halle, por intelektualët e vërtetë do të sakrifikojnë
atë pak kohë për të rrahur një diskutim. Përreth meje janë emra të tillë
si Eli Kipe, Sokol Progri, Luan Kola, Jorgo Xengo dhe disa të tjerë të cilët
kanë ndikuar pozitivisht me mendimet e tyre për botimet e mia. Por kjo nuk
do të ishte e mjaftueshme sikur unë të mos kisha pasur edhe qetësinë familjare,
mbasi ne krijuesit shpesh herë jemi tekanjozë dhe bëhemi të bezdisshëm. Krijuesi,në
moshën time, tek vetvetja gjen gjykimin më të mire dhe njëkohësisht më të
ashpër. Por që të arrish deri këtu duhet shumë punë dhe të krijosh bindjen
se edhe të tjerët do të pranojnë gjykimin tënd. Mijëra e mijëra të mençur
lanë atdheun dhe sot i gjen të shpërndarë nëpër kontinente, ngarkuar me hallet
dhe streset e botës moderne. Harruan cilët kanë qenë. Magjia për te mbijetuar
i ka lidhur shumicën e tyre me vargonjtë e zakonshme të jetës të punëtorit
apo të biznesit. Kjo ka shurdhuar mjaft koka të mençura. Kam mbi një dekadë
qe jetoj në botën e lirë të mendimit, nga e cila merr kurajën të shprehesh
ashtu siç e ndjen. Mbrapa shpinës nuk i ke më ata reçenzentët apo kritikët
e bezdisshëm, të cilët, pa dashje, përshpejtuan shembjen e diktaturës komuniste,
duke diktuar moralizimet që sollën shembjen e iluzioneve më të hidhura. Këtu
ku jetoj qielli është gjithmonë i hapur, dielli i fortë, ajri i oqeanit të
freskon, por megjithatë nuk ka si toka mëmë. Në dhé të huaj gjetëm atë që
na kishte munguar, komoditetin fizik, por kur e balancon me komoditetin shpirtëror
mbetur mbas shpine, humbjet janë tepër të mëdha?.

Pyetjes sime: "Si e përfytyroni botën në të ardhmen, duke përfshirë dhe Shqipërinë
e Kosovën"?, ai i përgjigjet: "Pa refugjatë dhe pa emigrantë, bashkëkombës
të lumtur, duke punuar për Atdheun e tyre, tokën e tyre prej shekujsh dhe
viset e bukura shqiptare". Kur e pyes pse vazhdon të shkruash dhe ke një
prodhimtari të pasur, Thani Naqo më pergjigjet: "Për të gjithë njerëzit e
mi të afërt, bashkëfshatarët, miqtë e vjetër dhe ata të rinj, për të gjithë
të njohurit dhe lexuesit, kudo që janë, në këtë anë dhe në ato anë të oqeaneve,
të cilët do të më bëjnë fatlum nëse do të gjejnë në ato vargje gëzimet, hallet
dhe ndjenjat e tyre. Nga ata mësova si t'i këndoj jetës dhe dashurisë".

Shkrimtari Thani Naqo ka lindur në vitin 1953, në fshatin Ziçisht të Korçës.
Ka mbaruar Fakultetin Ekonomik, si dhe kursin pasuniversitar në degën e Skenarit
Kinematografik, pranë Institutit të Lartë të Arteve, Tiranë. Qysh në moshë
të re e ka pasur pasionin letërsinë dhe artin. Bagazhi i tij letrar është
pasuruar nga viti në vit. Nga botimet e tij të shumta dhe të frymëzuara nga
jeta e përditshme, mund të përmendim: Vëllimet me tregime dhe novela: "Shtëpia
e përgjumur", 1977, "Kabina e kuqe", 1985, "Vatra njerëzore", l987. "Përsëri
pranverë", l985, skenar filmi artistik. Romani "Përgjumje iluzionesh"' 2006,vëllimi
me lirika "Fate paralele" 2007. Së shpejti del në qarkullim vëllimi me lirika
"Sinfonitë e stinëve". Më poshtë po ju paraqesim disa nga vjershat e tij
që do të shohin së shpejti rrugën e botimit.

Nijazi Ramadani: Vepra për fëmijë e Avdush Canajt moderne me strukturë dhe ligjërim universal

Vepra për fëmijë e Avdush Canajt moderne me strukturë dhe ligjërim universal

Temat e dashurisë së adoleshentëve i pikturoi me një shije artistike të hollë dhe të rrallë në krijimtarinë poetike, duke përfshirë në Gjinin e vetë një poetikë të poezisë origjinale që ka për bazë përherë fjalën magjike dhe çelësin e një vargëtimi, ku në çdo varg e në çdo metaforë shprehet e ilustruar figurativisht dhe me plotë ndjenja njerëzore

Nga Nijazi Ramadani

Vitet e ’70-ta paraqitet here pas here një pendë e re krijuese në faqet e periodikut tonë për fëmijë të “ Pionierit”, faqes për fëmijë në “ Rilindja”, në “ Zëri i rinisë” të Prishtinës, por edhe në revistat “ Gëzimi” e “ Fatosi” që botoheshin në Shkup. Prandaj neve që kishim kureshtjen ti këndojmë ato fleta shqipe, na pushtoi një mal mbresa duke i lexuar me respekt në revista e gazeta të atyre viteve, dhe fare në fund të ndonjë vjershe na ka rënë të lexojmë një emër jo vetëm entuziast, por dita ditës po bëhej me i pranueshëm për të gjithë ne, i cilin për ditë e më shumë po i bënte vend vetit në letrat tona dhe, ai ishte vëllai i Avdushit, të cilit herët iu pre udha e jetës, Alush Canaj, që iu nda jeta në dysh qysh para tri dekadave, e, fati e deshi që shumë herët u dha merita e Penikasi i tij të na mbetët një kujtim i nderuar dhe i paharruar. Avdush Canaj, rilindi me fatin që nga vëllazëritë Canaj, shumë shpejt të na shfaqet edhe një penë tjetër por, formuar e cila krijimtarisë letrare shqipe për fëmijë iu bashkua po me atë intensitet, dhe me atë përkushtim, duke i sjelle letrave tona vlera siç është Avdush Canaj, i vëlla i Alush Canjt, e trashëgoi Avdushi, i vëllai, i cili falë dhuntisë dhe talentit që kishte falë natyra e tij, për t’ia vazhdar në shpirtin e tij, drithërimën lirike përmes botës së fëmijëve, edhe Avdushi si poet i mirëfilltë për fëmijë, arriti që nga viti në vit, të na gëzoj me libra të ri dhe me vlera të reja. Veprimtaria letrare dhe artistike e Avdush Canaj nuk është shumë e gjerë, por ka vulën dhe specifikat e veta si në formë e përmbajtje, dhe për këtë arsye, duke filluar me librin e parë me poezi përkushtues për të vëllait e tij, Alushin“ Gjeneral pa epoleta”, në vend të kurorës të cilën përmbledhje poetike Avdush Canaj e botoi vetëm në vitin 1993, pasi që si i burgosur politik kishte vuajtur denimin prej katër viteve në burgjet e atyre viteve, të dytin “ Lepurushi i çokollatave”, tregime, e botoi më 1994, ndërkaq dy libra të tjerë me poezi “ Gonxhja nga Jupiteri “2000, kurse librin “ Zogu në derë” e botoi në vitin 2003. Me poezitë e këtyre vëllimeve poetike, poeti Avdush Canaj i bashkohet jo vetëm poetëve të njohur si Vehbi Kikaj, Rifat Kukaj, Agim Deva, Zejnulllah Halili, Arif Demolli, Nuhi Vinca që më me përkushtim mjaftë serioz arrinë që trajtimi i tij të bëhet edhe e veçanta e tij si krijues. Krijimtaria e Avdush Canajt mund të thuhet se është moderne për kah koncepti dhe përmbajtja më një strukturë dhe ligjërim universal poetik. Temat e dashurisë i pikturoi me një mjeshtri të hollë dhe të rrallë në krijimtarinë poetike duke përfshirë në Gjinin e vetë një poetikë të poezisë origjinale që ka për bazë përherë fjalën magjike dhe çelësin e një vargëtimi, ku në çdo varg e në çdo metaforë shprehet e ilustruar figurativisht dhe me plotë ndjenja njerëzore. Pra, bukuria e vargëtimit do të shihet në gjitha veprat poetike me poezi, por edhe me ato në tregime, bukuria e shkrimit shihet edhe tek veprat e tjera: Gjeneral pa epoleta dhe te Gonxhja nga jupiteri, por edhe te tregimet: Lepurushi i çokollatave. Vargjet e Avdush Canajt janë plotë simbolik, kreacione dhe metafora artistike. Avdush Canaj si përfaqësues i gjeneratës së mesme të krijuesve për fëmijë të letërsisë shqipe e ka përvijuar me hapa të sigurt një poetike universale, dhe sukses po ngjitet në letërsinë tone, duke gjetur me mjeshtri udhën e bukurshkrimit për fëmijë. Personazhi poetik i poezive të Avdush Canajt mediton lirisht, shprehet lirisht, pa hezitim zgjon kureshtjen e tij po atë që ndien t`ia dëfton shpirtin përmes ligjërimi i drejtpërdrejtë poetik e komunikimi i hapur me lexuesin, del si përcaktim i këtij autori që në librin e pare. Mbase një vetëdije e tillë e ngulitur në vetëdijen e fëmijëve do të thoshim se rrjedhë si një heroizëm lirik të krijimeve poetike të tij, duke u shprehur më së qarti në poezitë me tematikë që kanë simpatitë, ndjenja këto aq fisnike dhe të çiltëra, duke shtruar me kohë e dashurinë e sinqertë, ndjenjë që e forcon dhe i mbanë ata në jeta dhe, u ofron dhe bashkon zemrat. Për fëmijën është i vetëdijshëm të shprehet kjo ndjenjë didaktike e autrorit tashmë të dëshmuar në letrat shqipe për fëmijë, i cili është përfshirë në shumë antologji të shqipës, duke përfshirë edhe atë, ‘Çufkat e kuqe” të Odhise Grillos. Avdush Canaj mediton me ndjenjën dhe gjuhën poetike të personazhit të tij, fëmijës kureshtar që kur zogu në degë të qershisë i vjen simpatia, poeti ndjenë të këndojë edhe qershia. Kështu, Avdush Canaj do të përjetojë në ëndrrat, dëshirat dhe shqetësimet e fëmijëve, do të për kap dhe lexoj në sy dhe në shpirtin e tyre pikërisht atë ndjenjë të fuqishme që i përket simpatisë, pikërisht të asaj simpatie që do të rritet bashkë me ta të së ndërtuar me dashuri e sinqeritet që oforon përzemërsisht.
Tema e simpatisë dhe e dashurisë të cilën Avdush Canaj e trajton në disa poezi të librit të tij të parë, të cilit “ Lule me sandale”, do të zhvillojë edhe më përkushtim e vëmendje në një libër të tërë më poezi për fëmijë që titullohet “ Gonxhja nga Jupiteri”. Poezitë në këtë temë, do të përbëjnë edhe ciklin e poezive më të bukura edhe në librin e tij më të ri “ Zogu në derë”. Autori depërton thellë në botën e tyre, në ëndërrta dhe dashuritë. Ndjesitë e këtyre vjershave shprehen herësi bashkëbisedim, e herë si monolog i një ligjërim modern poetik dhe i drejtpërdrejt si në rastin me vjershat “ Çështë kjo më mua’,” Po të tregoj drejt”,” Më shumë se miqësi”,” Kurt ë shkruaj letër ty”,” Si t`i them”,” Do ti them Po” e dhe vjersha që shprehin situate “ Nipi s` është fajtor”,” Dikush i tha lule”,” Hall i madh”,” Dashuri e parë”,” Nën bli” etj., në të dy këto mënyra të ligjërimit poetik, ka realizime të mira, por ka edhe disa krijime që i përshkon një notë të madhe refleksive, si vjershat “ Të jesh vajzushë”, ”Vajzat”, “ Parku”, “ Si shkruhet vjersha e dashurisë” etj.

KRIJIMTARIJA POETIKE E Z. SHEFKI OLLOMANI

SHEFKI OLLOMANI, POET, PUBLICIST DHE ATDHETAR



nga Hysen Ibrahimi, politolog, Suedi-Förslöv




KRIJIMTARIJA POETIKE E Z. SHEFKI OLLOMANI



Krijimtarija dhe veprimtarija e z. Shefki Ollomani, tani më ka lënë gjurmët e tijë në krijimtarinë e tijë poetike, publicistike dhe atëdhetare.

Në fushën poetike, z. Ollomani, del me librin e tij me poezi të zgjedhura 1995-2000, libër ky i titulluar ”…. Për lirinë, për Shqipërinë”.


Vet titullimi ”…. Për lirinë, për Shqipërinë”, nga autori Ollomani, le të kuptoi, prirjen e poetit në ndërtimin e fushës poetike dhe atdhetare, me motive dhe ide, të cilat nuk mund të mohohen nga intelekti i dijes poetike e Kombëtare.



Gjatë leximit të këtij libri, me poezi të zgjedhura nga poeti Ollomani, kemi me vërejtur se në krijimtarinë e tij (i referohemi librit në fjalë) ka preokupime të natyrës patriotike e Kombëtare, e që janë tejet frymëzuese për lexuesin dhe kanë vlerë artistike e poetike.



Të gjitha këto preokupime të çështjes Kombëtare, duke ju përshtatur ngjarjeve aktuale të kohës, arrinë mjaft suksesshëm t’i paraqet përmes poezisë, donëse ka një stil të veçant nga krijuesit e tjerë, që ai në poezinë e vet futë edhe paknaqësit aktuale të kohës, si një kritik i rrept, duke i bërë roje çështjes madhore Kombëtare. Ngjarjet e lëvizjeve Kombëtare, prekun thellë shpirtin e poetit Ollomani, e frymëzojnë për të krijuar dhe për t’u ballafaquar me realitetin herë të dhimbshëm e herë të arsyeshëm, por rrallë shumë rrallë të arritshëm.



Libri i poetit Ollomani ”…. Për lirinë, për Shqipërinë”, evidenton dëshmitë e gjalla në botën e ngjarjeve të kohës, e që poeti tregon një prirje vërtetë krijuese, tejet kuptimore me një përjetim të thellë shpirtëror, që bëjnë me dije faktorin intelektual e politik Shqiptar, se jeni në përcjellje të çdo ”veprimi” të punës suaj, rreth çështjes Kombëtare.



Në poezinë “JAM…”, poeti Ollomani, bënë një prezentim, një hyrje modeste, por domethënëse dhe tejet kuptimor. Ai shkruan:





Lexo :



JAM…



Shkruan: Shefki Ollomoni



Jam njeri dhe shqiptar,

Jetoj me nderë, jam krenar.



Jo rastësisht poeti cekë, ”Jam njeri dhe shqiptar”, ”Jetoj me nderë, jam krenar”. Kjo për lexuesin tingëllon për të ndikuar në natyrën e qenies individuale, për të menduar secili për veten e tij, se çfar është, çfar jete e jeton, çfar kreanrie ka ?! Poeti vazhdon më tutje:







Jam poet dhe pishtar,

Shkruaj me mall digjem si zjarr.



Jam patriot dhe luftëtar,

Atdheun me zemër, lirinë në ballë.



Jam flakadan dhe zemërluan,

Përmes errësirës me penë e jatagan.





Poezia e cituar në tërësi (gjë që nuk praktikohet gjatë vlerëzimeve poetike), ka një mesazh për njerëzit, për botën e njeriut të sotëm, që t’i këthehet pasqyrimit individual duke u nisur nga vetja, e më postaj të krijohen hapësirat real të veprimit të mëtutjeshëm. Bie në sy formulimi i kësaj poezie : ”Jam poet dhe pishtar”, ”Shkruaj me mall digjem si zjarr”, ide sygjeruese, që realizon idenë : ”Jam patriot dhe luftëtar”, ”Atdheun me zemër, lirinë në ballë”, ”Jam flakadan dhe zemërluan”,”Përmes errësirës me penë e jatagan”. Kjo poezi e poetit Ollomani, nuk është e krijuar e përjetimeve të poetit, por është një ”Himn”, i librit

”…. Për lirinë, për Shqipërinë”, e poetit Shefki Ollomani.



Në poezinë e poetit në fjalë: ”MOS E LENI…”!





Lexo :





MOS E LENI…!



Shkruan : Shefki Ollomani



Mos e leni idealin të vyshket !

Mos e leni pushkën të ndryshket !

Mos e leni plisin të përlyhet !

Mos e leni fytyrën të nxihet !





Titullimi i kësaj poezie ”MOS E LENI…”, nga poeti Ollomani, është titullim i motivuar poetik dhe paraqet frymën origjinale të përjetimit të autorit, që presupozon mundësin e ”lënjes” të idealit, të pushkës, përlyerjen e plisit dhe fytyrën e nxirë po qe se largohemi dhe e lëmë rrugën drejtë arritjeve dhe synimeve Kombëtare për Liri dhe Pavarësi. Këtu hetohet një prirje e poetit në formulimin poetik. Prek ngadal por me kujdes ngacmon ndjenjen e lexuesit duke provokuar shpirtin kombëtar, në zgjimin nga një amulli e mundshme sipas poezisë ”MOS E LENI…”.





Në strofën e pestë të kësaj poezie ”MOS E LENI…” autori shkruan:









Lexo :



Mos e leni shpresen të shuhet!

Mos e leni besën të zhduket !

Mos e leni krenarinë të kërruset !

Mos e leni zjarrin të fiket !





Kjo vjershë e ndërtuar si një ”apel”, që thërret të mos e leni, lidhet gjithnjë me titullin e kesaj poezie ”MOS E LENI…” që në vetvete ka një pastërti poetike me mesazh për ardhmërinë. Shtrohet pyetja, pse poeti e lidhë tërë poezinë me ”Mos e leni”? Pse nuk e ka titulluar me një teskt tjetër ?! Nuk e ka titulluar sepse poezia kishte me marrë një kuptim krejtë tjetër në krahasim me këtë që tani është e formuluar. Poezia e poetit Ollomani, manifeston një protestë në mbrendësi, artikullon frigën e ramjes morale e njerëzore të mundshme drejtë rrugës për Liri. Kështu që për ta mbajtur moralin Kombëtar, autori e piketon me iden e të formuluarit të kësaj poezie.



Lexojmë me vëmendje: ”Mos e leni shpresen të shuhet”, ”Mos e leni besën të zhduket”, ”Mos e leni krenarinë të kërruset”, ”Mos e leni zjarrin të fiket”!

Poeti Ollomani prekë ndjenjen kur thot: ”Mos e leni shpresen të shuhet”! Pse pikërisht potencon ”shpresen”!? Sepse besimi i krijuar për arritjen e qëllimit dhe synimeve tona Kombëtare, dhe kur krijohet një ndjenjë shpirtërore në arritjen e kapshme, vetvetiu krijohet “shpresa”, optimizmi real.



Poeti njef mirë mundësinë e arritjeve të veçanta, prandaj ai futë në strofë kur thot: “Mos e leni besën të zhduket” !? Çfar lidhshmërie të vargjeve bënë poeti Ollomani, nga “shpresa” del menjëherë tek “besa”!? Çfar don të thot poeti me vargun e krijuar të poezisë “mos e leni besën të zhduket” ? Sigurisht, se poeti ka njohuri të thella në krijimin e letërisë poetike dhe kap fjalët më me ndikim sikurse tani kur e kemi fjalën për “besën”. Fjala “besë”, tek populli Shqiptar, është fajlë me peshë të madhe, që zoton veprimin e përbashkët për një qëllim të caktuar, fjalë që lidhet ngusht për të përkrahur deri në arritjen e synimit, fjalë që për asnjë moment nuk guxon të prish marrëveshjen pavarësisht svidave…..!

Ose poeti kur thot, po e citojmë : “Mos e leni krenarinë të kërruset”, “Mos e leni zjarrin të fiket” ! Edhe “krenaria” ka sombolikën e vet, por gjithësesi është prekëse dhe emocionale vargu i poezisë :“Mos e leni zjarrin të fiket” ! Fikja e zjarrit në voter, simbolizon idenë e mbarimit të asaj familje që vdesin të gjithë burrat, e që mbesin pa djal. Fiket familja, fiket fisi, fiket trashigimija Kombëtare…..etj !



Poeti Shefki Ollomani, me mjaft aftësi poetike, arrinë shumë lartë të prekë opinionin duke krijuar ndjenjën e përjetimit. Orjentimi i poetit Ollomani, ka për synim, që tragjika e krijuar, të mos mbetet mbrenda përmbrenda të kufijëve të caktuar. Ngjarjet, poetin e detyrojnë të merret me mesazhe.



Në strofën e parafundit dhe të fundit të poezisë ”MOS E LENI…”, shkruan :















Lexo :





Mos e leni betimin pa realizuar !

Mos e leni lirinë pa e fituar !

Mos e leni atdheun pa e çliruar !

Mos e leni Shqipërinë pa e bashkuar !





Mos e leni as sot, as mot !

Mos e leni atdheun pa zot !

Mos e leni mos, mos, mos !

Mos e leni armiku t’ju sos !





Në të dya strofat, shifet se poeti Ollomani, nuk ka probleme e të formuluarit në fjalë të reja shprehëse poetike. Ka shtrirje të gjërë dhe secila fjalë ka kuptimin e vet, që lidhet ngusht me titullimin e poezisë. Edhe në këto dy strofa në vargjet e poezisë ”MOS E LENI…”, inkuadron shprehje me ndikim që e prekun jetën konkrete të ngjarjeve. Lexo me vëmendje,

„Mos e leni betimin pa realizuar“, kështu që poezia arrinë formën e përpjekjeve të poetit. Betimin! Çfar don te thot poeti Ollomani, kur shkruan : Mos e leni betimin pa realizuar !

E dinë ai se është dhënë ”betimi” ? Pa tjetër se po. Shifet se poeti është i implikuar në mënyrë direkte apo inderekte me ngjarjet. Apo është një njohës i mirë i rrethanave krijuese, prandaj, ai potencon ”betimin”, si një fjalë me peshë të njejtë që e cekëm te fjala ”besë”. Betimi, është një premtim, që lidhet shumë ngushtë për kryerjen e një pune deri në mbarim. Për të mos e lënë punën pa kryer, duhet të betohet njeriu. Betimi, bëhet solemn dhe krejtë hapur për të kryer një detyrë, ose për të luftuar në përputhje me kërkesat Kombëtare.









* * *









Poeti Shefki Ollomani, aplikon një rregullativ të ndërtimit të poezisë, e cila kryesisht shtrihet mbi rrafshin Kombëtar, së paku kjo qëndron në këtë libër ”…. Për lirinë, për Shqipërinë”, duke dëshmuar një prirje poetike.

Poeti i përkushtohet edhe fatit jetësor personal, sikurse në poezinë e shkruar gjatë këthimit të tij në vendëlindje pas 13 vitesh në Tuhin, në vitin 1995, të cilën poezi e titullon :

”MBI TROJET TUA – ILIRIDË”!





O Zot i bekuar, jemi vetëm ne shqiptarët, që përjetojmë drama të tilla?! Kjo poezi, pa tjetër se krijon emocione rrënçethëse, edhe tek lexuesit që lexojnë me një vëmendje të përkushtuar, do të vërejnë se kjo poezi ka vlerën e kirijmtarisë, e ndërtuar mbi mallin e 13 viteve të mërguara, që u ndalua nga një pushtet barbarë, për vizitë vendit të vet vendëlindjes. Poezia e poetit Ollomani, kryesisht prekë tri fjalë kryesore në të tri strofat e që fillon me : ”Ecë”, ”Ulem” dhe ”endem”.

Pa tjetër se kjo poezi, është njëra ndër poezitë më prekëse, që lidhë kryesisht problematikën që është trajtuar poeti nga barbarët sllavo/maqedonas.

Po e marrim strofën e parë të poezisë :





Lexo :







”MBI TROJET TUA – ILIRIDË”!

(Në vendlindje, pas 13 vitesh)



Shkruar nga : Shefki Ollomani



Ecë mbi tokën tënde të bekuar,

Ecë mbi malet e gjelbëruara,

Ecë mbi lëndinat e tua të bukura,

Ecë mbi fushat me lule e flutura,

Ecë mbi trojet tua – Iliridë,

Dhe zemra e sytë më mbushen dritë,





Çka mund t’i shtohet tjetër kësaj strofe ?! Asgjë. Përveq përshkrimit në vargje të kësaj tragjedije, kjo me aftësinë e krijimit të poetit Ollomani, poezia vetvetiu shëndrrohet në dramë të llahtarshme. Pas 13 viteve poeti me këmbët e tij, hecë nëpër tokën e vet të bekuar. Hecë mbi truallin e vet etnik. Poezia ”MBI TROJET TUA – ILIRIDË”, mbrenda përmbrenda poezisë, krijohet përshtypja e mundësisë së një paraqitje para syve, duke hecur poeti mbi tokën e bekuar të stërgjyshëve të tij, mbi malet e gjelbëruara, të bekuara me lule e flutura, mbi truallin – ILIRIDË, dhe zemra dhe sytë e poetit vjen drita ! Këtu poeti errinë aq lart, që kësaj poezie ja jep shpirtin, e ”shpirtëzon”, e ngjallë duke dëshmuar se është një poet i veçant me prirje poetike. Këtu në këtë poezi shofim, se poeti gjatë ndërtimit të poezisë

”MBI TROJET TUA – ILIRIDË”, arrinë që të shprehë në vetvete : ”Ecë mbi tokën tënde të bekuar”, hecje me bekimin e Zotit që e ka bekuar këtë tokë ILIRE, ”Ecë mbi malet e gjelbëruara”, ”Ecë mbi lëndinat e tua të bukura”, ”Ecë mbi fushat me lule e flutura”, ”Ecë mbi trojet tua – Iliridë”,”Dhe zemra e sytë më mbushen dritë” !



Vallë, poeti e cekë në vargun e fundit ”dhe zemra e sytë më mbushen dritë”, çfar don të thot me këtë poeti Ollomani ? A thua se 13 vite, poeti e konsideron një terr pa dritë ?! Pa tjetër se po. Duke i munguar vendëlindja, poetit i ka munguar edhe drita e syve, dritë e cila lëshon rrezet e energjisë atdhetare, që vinë nga dielli i bekuar. Dritë që poeti e vlerëson një rrezatim, një shkëlqim që e ka ndriquar edhe syrin edhe zemren me t’u kthyer në Atëdhe.





Në strofën e dytë poeti vazhdon me të njejtin përjetim dhe ”shpirtëzim”poetik, duke ndryshuar në formulim dhe shprehje të tjera poetike. E lexojmë strofën e dytë të poezisë

”MBI TROJET TUA – ILIRIDË :





Lexo :







Ulem mbi livadhet tua të lukëzuara,

Ulem mbi gurët e kalave të lartësuara,

Ulem mbi bregoret në formë plisi,

Ulem pranë varreve të t’im fisi,

Ulem pranë votrës me oxhak,

Ulem pranë kullës me bajrak,

Ulem e përkulem para teje - Iliridë,

Dhe zemra e sytë më mbushen dritë.





Poeti Ollomani, nuk fshehë aspak mallëngjimin në këtë poezi, përkundrazi shprehë hapur brengen e mallit për vendin e lindjes, për livadhet, për gurët e e kalave të lartësuara......., duke pasqyruar përmallshëm përjetimin e tij të këthimit në Atëdhe pas 13 viteve, e që e pasqyron në vargje poetike duke futur elemente prekëse poetike.

Poeti për asnjë moment nuk arrinë të lirohet nga ballafaqimi i përjetimit në Atëdhe, gllabërohet i tëri në ambjentin e përjetimit dhe vuajtjeve të viteve që për asnjë moment nuk e ka harruar vendin. Ulem ! Çka paraqet poeti ketu !? Lexo me vëmendje, me përqëndrim:

”Ulem mbi livadhet tua të lukëzuara”, ”Ulem mbi gurët e kalave të lartësuara”, ”Ulem mbi bregoret në formë plisi”, ”Ulem pranë varreve të t’im fisi” ! Në secilin varg, kemi me vërejtur se poeti gjenë shprehje që i dalin nga thellësia shpirtit. Është për t’u quditur se si ka mundur që aty për aty të rënditë vargjet, gjë që kjo nuk ka mundur të ndodhë. Por, është ma se e vërtetë se ideja e thurjeve të vargjeve, janë aty për aty të krijuara, gjatë përjetimit të poetit në vëndëlindjen e tij. Prandaj janë shumë origjinale, poetike dhe me një vlerë të thellë artistike. ”Ulem mbu gurët e kalave të lartësuara, mbi bregoret në formë plisi, pranë varreve të t’im fisi” të gjitha këto te krijuesi kanë çliruar tensione shpirtërore, dridhje shpirtërore, lot shpirtëror, sidomos kur poeti përkulet para ILIRIDËS, e pastaj është ulur mbi varret e fisit të tij.

Edhe strofa e tretë e poezisë është tejet domethënëse, tejet me një fuqi poetike të rrallë. Këtë lloj poezie të një stili të veçant të të krijuarit, nuk mund ta gjeshë tek secili poet. Për këtë po ja lëmë lexuesit që të lexoj vet, këtë poezi dhe krijimtari të poetit të shquar Shefki Ollomani, në librin e tij, ”…. Për lirinë, për Shqipërinë”.







* * *









Në librin e poetit Shefki Ollomani ”…. Për lirinë, për Shqipërinë”, me poezi të zgjedhura, do të hasim shumë poezi, që kanë vlerë poetike e artistike. Pa fije dyshimi mund të themi se krijimtarija e poetit Ollomani, ka një disiplinë, ka plan me një strukturë të caktuar të krijimtarisë poetike.

Lexuesi do të hasë në shumë periudha, ngjarje që janë përfshi në poezinë poetit Ollomani, që bëjnë përshtypje se janë të krijuara nga një poeti tejet meritor dhe krijues i vërtetë, me ndjenja poetike.



Poeti Ollomani, në shumë poezi precizon idenë dhe kuptimin, bënë radhitjen e tyre sistematike në kohë dhe ndodhi të ngjarjeve.



Po e marrim poezinë e poetit Ollomani ”KËSHTJELLA E LIRISË”:







Lexo :







”KËSHTJELLA E LIRISË”



Shkruar nga : Shefki Ollomani







Kështjellë prej gurësh të Ilirisë,

Kështjellë prej gjakut të rinisë,

Kështjellë prej eshtrash të shqiptarëve,

Kështjellë prej kafkash të luftëtarëve,

Kështjellë prej betoni e qëndrese,

Kështjellë prej prej hekuri e bese.







Edhe kuptimi i kësaj poezie ka karakter Kombëtar. Kështjella, sipas poetit Ollomani, paraqitet si një dëshmitar okular i ngjarjeve historike. Duke e ditur se në kështjellat shqiptare, të ndërtuara me mure të larta prej guri, të trasha dhe të pajusura me bedena, vetëm për mbrojtjen e identitetit Kombëtar nga armiq shekullor, vend ky që kemi mundur të sigurohemi nga armiqët barbarë sllav. Në kështjellat tona ështe bërë luftë e tmerrshme, gjë që poeti jo rastësisht komunikon me ”Kështjellën” përmes vargjeve poetike, për kristalizimin e ndodhive. Prandaj, poeti e quan me të drejtë : ”Kështjellë prej gurësh të Ilirisë”, sepse vërtetë kështjallat tona janë të ndërtuara me gurë të truallit ILIR.

”Kështjellë prej gjakut të rinisë”, ”Kështjellë prej eshtrash të shqiptarëve”,”Kështjellë prej kafkash të luftëtarëve, ”Kështjellë prej betoni e qëndrese”, ”Kështjellë prej prej hekuri e bese”, kanë një kuptim logjik, sepse kështjellat tona e kanë edhe gjakun e rinisë, eshtrat e shqiptarëve, kanë edhe kefkat e luftëtarëve e që poeti e rrumbullakson këtë strofë me vargun, kështjellë prej betoni e qëndrese. Leximi i vëmendshëm, të thellon në parim dhe është shumë imponuese, përshkrimi poetik i tragjikës shekullore të Kombit. Poeti Ollomani, në varg, ljedh fjalët poetike me një cilësi dhe kuptim tejet vlerësues. Këtu gjenë për kështjellën fjalë qëndrese prej betoni, hekuri dhe bese, gjë që nënkupton se sikurse kështjellat që ishin të forta , edhe të parët tanë qëndruan stoik në istikamet e kështjellave. Që këtë Kështjellë ILIRE, mund të kishim quajtur, ”KËSHTJELLË FISNIKRORE”.



Prandaj, poeti Ollomani, me përsosshmëri gjenë metoden e të formuluarit poetik.





Në strofën e katërt të poezisë ”KËSHTJELLA E LIRISË”, poeti Ollomani, shkruan:





Lexo :



Kështjellë prej kullash të rrënuara,

Kështjellë prej fisesh të dëbuara,

Kështjellë prej librave të djegura,

Kështjellë prej lëkurave të djegura.





Ose në strofën e fundit:





Kështjellë me themele në tokën arbërore,

Kështjellë me majat a lartësive qiellore

Kështjellë me bedenat e shqiptarisë

Kështjellë e përjetshme, kështjella e lirisë.





Çfar dallimi aq i madh nga strofa në strofë që i bënë poezisë, poeti Shefki Ollomani. Strofa e më epërme, poeti paraqet një zhgënjim, nuk mund pa a përmendur realitetin sado i hidhur që është, për derisa poeti e din mirë se Kështjellat tona prej kullash kanë qenë të rrënuara, lexo:

„Kështjellë prej kullash të rrënuara“, pastaj vazhdon vargu tjetër i poezisë, „Kështjellë prej fisesh të dëbuara“, gjë që është një realitet se fiset ILIRE, kanë qenë të dëbuara nga kështjellat e tyre, „Kështjellë prej librave të djegura“, „Kështjellë prej lëkurave të djegura“.



Pa tjetër se poeti në imagjinatën e tij poetike, dallon strofën prej strofe. Strofa e fundit me të parafundit dallojnë, në dy aspekte në :



a) Pesimizëm, zhgënjim, ankim, vajtim.

b) Optimizëm, krenari, lartësi, këndim.





Aftësia e poetit Ollomani, për të krijuar, shifet se ka një përvojë të hershme dhe din të identifikoj krijimtarinë, si në ngritje të poezisë, në rrafshin e poezisë dhe në ramjen e poezisë. Përveq kësaj, ka një prirje të thukët në ilustrimin e poezive mbi bazën e realitetit të kohës.







* * *







Në poezinë e poetit Ollomani “…ILIRIDA IME”, përkon me një realitet të hidhur, që implikon relitetin dhe na bën të mendojmë se kjo poezi nuk ka të bëj fare me imagjnatën, duke marr parasysh formulimin e poezisë me shembuj konkret dhe tejet real. Poetin e mundon realiteti i krijuar në rrethana me të cilën gjendet vet ILIRIDA, motivohet me vështërsit e krijuara të jetës së fëmiut, rinisë, cucës iliridjane, vajzës…….etj.





Po marrim strofën e parë të poezisë “…ILIRIDA IME” dhe duke e lezuar me vëmendje, do t’i zbulojmë qëllimet e poetit Ollomani.







Lexo :







“…ILIRIDA IME”



Shkruar nga : Shefki Ollomani





Lindur në stuhi !

Rritur n’Iliri !

Fëmijë pa fëmijëri !

Vajzë pa vajzëri !

Cucë pa rini !

Vashë pa nusëri !

Çikë me pikëllime !

Ilirida ime !





Poeti Ollomani, në këtë poezi, evokon jetën qysh nga fëmijëria e hershme e tij, dhe lirisht mund të themi se duke pasur pasrasysh prirjen e poetit që poezinë e vet ta lidhë me kontaktin e jetës rinore në përshtashmëri të plotë të jetës së ILIRIDËS, gjë që këtë ja arrinë me plot sukses, përmbush edhe një obligim ndaj Atëdheut të vet lindjes. Teksti i hyrjes së kësaj poezie, prekë ngadal, shumë ngadal lindjen, kur thot: ”Lindur në stuhi”, që don të thot se stuhitë e asaj kohe kanë qenë luftëra fizike, psiqike, të ILIRIDËS, për të rezistuar regjimeve të huaja, që e kanë pllakosur trullin e ILIRIDËS, e pastaj del tek : ”Rritur n’Iliri”, ”Fëmijë pa fëmijëri”. Shiqoni sa bukur e bën lidhshmërinë e vargjeve poeti, shifet se thuarja e vargjeve është bërë me një kujdes tejet të përpikt dhe të njejten kohë bën përshtashmërinë e tyre. Lindja, rrita, fëmijëria, dhe vazhdon kur thot : ”Vajzë pa vajzëri”, ”Cucë pa rini”, ”Vashë pa nusëri”, ”Çikë me pikëllime”, Ilirida ime !



Pse poeti Ollomani, përkushtohet në gjinin femërore në kuptimin e poezisë. A mos don të jetë më i hapur për lezuesin apo ka tendencë. Jo, poeti në këtë poezi i kushtohet tërësisht ILIRIDËS, dhe nuk ka tendenca në raport me lexuesinë, duke futur filozofi poetike, me ide të imagjinuara. Por kuptohet se secili varg i poezisë “…ILIRIDA IME”, ka një kuptim tejet domethënënës, dhe mbrenda përmbrenda vargut mund të themi se ka filozofi të të shprehurit poetik, që poeti Shefki Ollomani tregon aftësi prej vizionari. Vargjet e kësaj poezie, kanë porosinë e vet, duke vu në spikamë gjendjen e së kaluarës, së tashmës, e po ashtu poeti prekë edhe mundësit e së ardhmes, të cilat nuk i përjashton në asnjë varg të tij.

Marrim strofën e fundti të kësaj poezie “…ILIRIDA IME”, ku poeti Ollomani shkruan:





Lexo :



Vend i bekuar !

Tokë e paçliruar !

Liri e pafituar !

Shqipëri e pabashkuar !

Nëpër shekuj, mijëvjeçarë...!

Herë plagosur, herë zemërvrarë !

Herë për tokë, herë në marshime..!

Ilirida ime!





Marr në përgjëthsi, poezitë e poetit Shefki Ollomani, trajtojnë faktin e çështjes Kombëtare me një shtrirje poetike, me hapësirën ekzistenciale të popullit Shqiptar, me formulime moderne që shprehin në pasqyrim rrethanat universale shqiptare.



Vetëm poezitë të cilat janë tejet kuptimore, e që arrijnë të paraqesin kuptimësinë e mirëfillt në krijimtari, sikurse që janë poezitë në librin ”…. Për lirinë, për Shqipërinë” të poetit

Shefki Ollomani, rrënojnë çdo gjë që është antivlerë, dhe ndërtojnë çdo gjë që është vlerë.



E tërë poezia dhe krijimtarija e poetit Shefki Ollomani, priret për kah kjartësia e kuptimit të poezisë, futë në përdorim logjikën e të kuptuarit duke i kjartësuar fenomenet dhe qëllimet, për :



ÇLIRIMIN E TOKAVE ARBËRORE







* Hysen Ibrahimi,

15-04-2008

Förslöv-Suedi.



FUND











____________________________________________________________________

PS



I nderuari Shefki,



Unë edhe një herë ju përgëzoi për punën tuaj, dhe ky vlerësim poetik në kritkën poetike, le të ju shërbej si një isnpirim të mëtutjeshme të punës suaj në mdërtimin e krijimtaris suaj, si në poezi, publicistikë, romane, dramë etj. Besoi, se sado pak, kam dhënë një opinion timin, me përpjekje për t’i kontribuar poezisë suaj përmes kritikës sime, duke marrë në konsideratë të lartë kontributin e juaj dhe të vëllezërve tanë të ILIRIDËS në përgjëthësi, që dhanë për Pavarësinë e Kosovës, duke mos kursyer as veprat, e as gjakun.

Ky opinion i imi, le të shërbej si mesazh i shumë kritikëve, për të dhënë opinionet e tyre rreth krijimtarive të poetëve tanë, që kishin me qenë një nxitje edhe më e madhe në punën e tyre të poetëve dhe shkrimtarëve në përgjëthësi.





Është koha që shqiptarët e mërgatës, të mendojmë dhe të japim alternativa, për ngritjen e zërit për të drejtatë e popullit tonë shqiptar në ILIRIDË.

Duke u nisur nga kjo, unë kam një propozim kokret rreth kësaj:

Të formohet një subjekt p.sh. ”LOBI PËR ILIRIDËN” dhe të njoftojmë opinionin e gjërë të Europës Prendimore për të drejtatë e popullit shqiptar në ILIRIDË. Përderisa në Kosovë pakica Serbe sipas planit Ahtisari është e trajtuar si pakicë prej 5 % ka tretman shtetformues, pse mos të kenë të drejta populli shqiptar në ILIRIDË, prej 30 % dhe të trajtohet si popull shtetformues dhe gjuha shqipe të jet gjuhë zyrtare. Përndryshe duhet gjetur alternativat tjera.





Me që Ju z. Ollomani, keni cekur në shkresën tuaj, që ma keni dërguar përmes e-mailit ku ndër të tjera shkruani : ”Më keni befasuar për të mirë dhe t’ju them të vërteten, ju jeni i pari kritik letrar që shprehni me aq profesionalizëm e ndjenjë artistike, mendimin për krijimtarinë time poetike. Ky është një nderë që ma bëni dhe unë mendoj, me lejen tuaj, që këtë opinion tuajin ta botoj si Parathënje në përmbledhjen e tretë poetike, të cilën do ta botoj kah fundi i këtij viti ose fillimi i vitit 2009” përfundon citati.



Po e ndjej veten të nderuar me falenderimin tuaj, kurse opinionin (kritikën) ju e keni at të drejtë nga unë, bile do të ndihesha i priviligjuar dhe i respektuar, që t’a botoni në Parathënjen e librit tuaj të tretë.





Krejtë në fund, ju përshëndes përzemërsisht, me shpresë se edhe në të ardhmen të rrimë në kontakt vëllazëror, e shoqëror.



E bekuar çoft vepra ”…. Për lirinë, për Shqipërinë” dhe veprat të tjera të z. Shefki Ollomani.

Zoti e bekoft familjen Ollomani, ILIRIDËN dhe tërë popullin Shqiptar, anekëndë botës kudo që ndodhet.





Me konsideratë të lartë për ju, Hysen Ibrahimi.

Nuri Plaku: Kujtesa e humbur

KUJTESA E HUMBUR

(Rreth romanit “Kapitulli i fundit” i shkrimtarit Vladimir Marku)

Nga Nuri PLAKU

Në romanin voluminoz “Kapitulli i fundit” i autorit V. Marku vihet re integrimi i vlerave morale të njeriut nëpërmjet interpretimit dhe ngritjes së tyre në kult. Gjatë gjithë rrjedhës së tij, lexuesi prezantohet me një prurje inteligjente mbushur me sentenca dhe koncepte të qarta filozofike, me ide dhe mendime të bukura për jetën dhe të ardhmen e njeriut. Kudo përmes tij, pulson ideja e pohimit shpirtëror të dukurive të tyre dhe përvijohet struktura e zhvillimit të brendshëm human.
Fabula e romanit ka një model interesant i cili lidhet me një nga legjendat më të bukura të botës antike, atë të skulptorit legjendar të Qipros, Pigmalionit i cili jetonte i vetmuar duke ju shmangur martesës për hir të artit të vet. Pikërisht një nga pikturat e kësaj legjende shoqëron romanin edhe në ballinën e parë të tij. Një herë ai gdhendi në fildish statujën e një vajze me bukuri të jashtëzakonshme dhe e quajti Galatea. Aq shumë e admironte statujën sa ra në dashuri të përvuajtur me të. I dhuronte gjerdanë,vëthë, i vishte rroba të bukura dhe ja zbukuronte kokën me kurora lulesh. I flijoi hyjneshës Afërditë një mushqerrë të bardhë me brirë të artë dhe ju lut asaj që t’i jepte një grua po aq të bukur, si statuja e vajzës që kishte punuar. Lutjet e pafundme e prekën aq shumë perëndeshën Afërdita sa ajo e animizoi shtatoren e Galateas. Mjeshtri u martua me të dhe jetoi i lumtur me krijesën e tij të mrekullueshme.
Në romanin e V. Markut, Galatea është Kristina, “statuja” letrare, krijesa virtuale e Martinit, personazhit kryesor të romanit, e cila del si parathënie e fatit të ardhshëm, përjetuar në kapitullin e fundit të jetës së tij. Nëpërmjet saj, ai ndërton “përmendoren” e nderit dhe të dashurisë, të qëllimit dhe arritjeve të tij në jetë, të suksesit dhe dështimit. Krijesa virtuale e tij, është pasqyra më e pastër ku reflektohen të gjitha vlerat morale, idetë, mendimet, dëshirat, pranimet dhe kundërshtitë, bota dhe mikrobota, realja dhe surealja, koha dhe antikoha. Ai shkon për ta kërkuar atë në Santa Monika të SHBA, me dorën e zgjatur të ndihmës miqësore në drejtim të saj, për ta nxjerë atë nga gjendja depresive e krijuar si rrjedhojë e një ngjarjeje të hidhur. Dhe e gjen pikërisht në një familje fqinjësh, pranë apartamentit të vet. Fillon aventura e njohjes e cila përfundon me dashurinë e thellë e të paracaktuar midis tyre. Por teksa Kristina tenton të realizojë dëshirën e bashkimit sublim me Martinin, përkundrazi ky largohet prej saj me pretendimin se është i papërshtatshëm për perspektivën e saj. “Ne mund të ishim një familje, Martin, i thotë ajo, por ti ishe shumë krenar, shumë i ndershëm dhe shumë i trëmbur për ta bërë këtë”. Këtu zbulohet thelbi i konfliktit moral, i cili përfundon në mënyrë tragjike për të dy. Është një konflikt i kamufluar, ndryshe nga konceptet e njohura tradicionale të së mirës e së keqes dhe ndarjes bardhë e zi midis tyre.
Njarjet e romanit zhvillohen krejtësisht në Santa Monika dhe pjesa dërmuese e personazheve janë të huaj. Kemi një bashkëveprim produktiv midis tyre, të psikologjive, traditave dhe kulturave të ndryshme, ç’ka i jep romanit vlera të veçanta globalizmi. Globalizmi është këtu shprehja më e spikatur e rrëfimit, aq sa vështirë se mund të kuptohet që në fillim se ke të bësh me një autor shqiptar, vlera shqiptare dhe personazh shqiptar. Nëpërmjet zhvillimit të kësaj fabule autori krijon një numër situatash të larmishme të cilat paraqesin në rrjedhën e tyre, veçori të shumta krijuese. Midis veçorive të tilla të bije në sy skema e një trinomi përgjatë të cilit përvijohen kufijtë pretendues të arritjeve artistike. Elementi i parë i këtij trinomi është pavolitshmëria biologjike e personazhit, si rast i mospërputhjes harmonike me zhvillimet standarte konvencionale të njeriut. Së dyti, jepet potenca kulturore e individit si forcë e vetme zotëruese që buron energji të pashtershme komunikimi deri në përballjen e rezistencës së pavolitshmërisë dhe së treti, ngritja e kultit të vlerave morale të njeriut si atribut i tij kulturor. Romani përbën një rast tipik në letërsinë shqipe të viteve të fundit pikërisht për organizimin dhe sintezën organike të këtyre tre elementëve.

ETIKA E PAVOLITSHMËRISË

Në roman Martini paraqitet me një gjatësi trupore paksa nën mesatare. “Ti je një shkelje e etikës biologjike” i thotë ai vetes diku. Ky element e bën atë të përjetojë një dramë të përhershme gjatë kontaktit me mjedisin rrethues. I sinqert dhe i vetëdijshëm deri në dhimbje për diferencën e tij fizike, Martini arrin ta justifikojë atë si një “mallëkim perëndish”. Ai i referohet teorisë së metepsikozës së Platonit, mbi rimishërimin dhe ripërtëritjen e qenieve nga shpirti i pavdekshëm dhe beson se në trupin e tij jeton shpirti i perandorit mongol Xhinghis Khanit. Ai nuk është gjë tjetër veçse një damkë biologjike e ndërtuar enkas për të ndëshkuar e poshtëruar një figurë historike mesjetare. “Unë jam Xhinghis Khani në jetën e tij të mëpasme. Nuk do të kishte ndëshkim më të mirë se kjo, t’i jepje Xhinghis Khanit këtë trup”, mendon ai. Ai e shikonte ngjashmërinë e tij edhe në përputhje me prioritetin e ndjesive dhe përkimin e shenjave dalluese me perandorin. “Egua dhe egotizmi i tij, thotë autori, tendenca lindore, simpatia për aziatikët, ëndërra e tij e përhershme e të qënit në vende të huaja, emri Martin nga Mars, Zoti i luftës dhe me “M” si mongol dhe Mars, shenja e zodiakut, Skorpion, sunduar nga planeti Mars... Pra, Martini ishte një poçe që ecën, poçja me hirin e vetes së tij Khan. Urna Khan.... Ai u kthye dhe pa një grua në të zeza. Ti vrave shtatë djemtë e mi me dorën tënde, i tha ajo, ti je një përbindësh Xhinghiz Khan, një përbindësh krenar, dhe mallkimi im të ndoqi kudo. Nuk mund të gjenim ndëshkim më të mirë për ty, se sa të cënonim krenarinë. Ja pse je trup–paktë... Shiko rrotull, Xhinghis Khan. E shikon tokën si është mbushur me përrenjë gjaku? Kjo është vepra jote...” Pra, dënimi i perëndive, mallëkimi i tyre, është kthyer në fantazmën e një nëne të harruar, e cila kujdeset për prezantimin e gjendjes së tij reale. Ajo e ndjek kudo si hija e dytë e personit, si një kujtesë e trishtuar që s’mund të shlyej vetveten nga pengu i saj i përhershëm.
Kjo e bënë personazhin e këtij romani t’i ketë sytë “të infektuar nga dëshpërimi”, “me pusin e lotëve të shterur që në rininë e hershme”, i kthyer tashmë në “një masë nervash klithëse” që udhëton përherë “vetëm me trastën e jetës së shkatërruar mbi kurriz” duke “ulëritur dhimbjen e tij drejt qiellit”...
Një gjendje e tillë, duhet ta çonte atë deri në tërheqjen totale nga jeta e përditshme, si masë e parë mbrojtëse që ndërmer çdo njeri kaq i ndjeshëm sa Martini. Do të ishte një nënshtrim i verbër ndaj fatit të tij të keq, një mbyllje në “kullën e fildishtë”, një shprehje dobësie dhe falimentimi të plotë ndaj jetës reale. Por kjo nuk ndodh. Jo, me Martinin. Ai nuk pranon kurrë të ngrejë mbi kulmin e verbër të fatit, flamurin e bardhë të dorëheqjes. Përkundrazi, ai mbart mbi vete përgjegjësira dhe arritje të tilla intelektuale që e bëjnë atë një xhentëlmen të vërtetë, një njeri të “shtresave të larta”, një “engjëll që ka prekur tokën” duke e radhitur mes burrave të shquar, produktiv dhe mjaft interesant në shoqëri. Ai e shikon fatin dhe mentalitetet paragjykuese të gjindjes drejt në sy me një buzëqeshje të thellë sfiduese, duke ju lënë të kuptojnë të gjithëve, se vlera e vërtetë e njeriut nuk qëndron tek dukja por tek thelbi i tij.

POTENCA KULTURORE

Martini është një personazh mjaft i kulturuar. Ai ka një hapësirë aq të gjerë njohurish sa jo vetëm nuk ndihet inferior në mjediset e ndryshme intelektuale, por përkundrazi shfaqet ndër to me prani superiore të tillë sa të tjerët e përdorin edhe për model referimi. Ai është përkthyesi teknik më i mirë i anglishtes në gjithë Europën Lindore, ka hartuar një fjalor anglisht – shqip në fushën e industrisë dhe ka shkuar me shërbime pune gati në të gjitha vëndet e botës. Shoqëritë e ndryshme të naftës që kanë punuar me të, shprehen me superlativa për arritjet e tij cilësore, ndërsa të njohurit gati e hyjnizojnë. Ai është poet dhe prozator ndërkohë. Në bagazhin e tij kulturor ka njohuri të shumta nga shkenca e mjekësisë, nga filozofija, psikologjia, etika dhe veçanërisht nga filozofitë e lashta të lindjes, nga mistika, forcat okulte dhe dukuritë paranormale të njeriut. Gjatë kontakteve të përditshme me të tjerët, ai operon me terma dhe interpretime nga filozofia Kahuna, dhe pranon me gjykimet e veta, sistemin dimensional të Vetave. Ai beson se Vetja e Ulët është mendja subkoshiente, se Vetja e Mesme është mendja e ndërgjegjshme dhe se Vetja e Lartë është shpirti. “Kur vdes një entitet, thotë ai, shpirti merr kartotekën e Vetes së Ulët dhe largohet drejt niveleve të tjera të energjisë”. Madje vdekjen ai nuk e quan të tillë. Ai e konsideron atë si “ndalesë të kohës kozmike dhe të orës biologjike, dalja nga një derë për të hyrë në një tjetër”. Edhe fantazmat ai i konsideron si “manifestime të shpirtrave në rrethana të caktuara”. Shpirti për të, është një energji inteligjente që përdor trupa fizik për të bërë jetë tokësore. Shpirtrat, si energji të pastra me kode të caktuara, jetojnë në një plan krejt të ndryshëm energjie. Në fushën e dukurive paranormale, ai i citon Edgar Kejsin se, “...çdo ngjarje e shkruar, është replikë e një ngjarjeje reale që ka ndodhur, po ndodh ose që pret të ndodhi dikur në të ardhmen”. Pikërisht ky është edhe argumenti që e bind atë pas shkrimit të librit, të niset në Santa Monika për të gjetur Kristinën. Spinoza, Spenseri, Aristoteli, Akuini etj, i shërbenin si stimul vetëm për të menduarit të tij lateral. Ai beson gjithashtu edhe në kurimet holistike, hyjnore të trupit. “Mamaja puth gishtin e plagosur të fëmijës dhe dhembja zhduket”. Këto eksperienca të sjella nga autorë amerikan si Edgar Keisi, Dr. Mc Garey etj, e bëjnë Martinin të tërheqi vëmëndjen e të tjerëve me çuditë e tij të herëpashershme. Me një nivel të tillë komunikimi, ai arrin të bëhet një “samura” i kulturës, i gatshëm të bëjë “duel” me shpatën e mprehtë të dijes. Efektet e kësaj kulture janë gati, gati hyjnore dhe bëmat e tij ngjasojnë aq shumë me mrekullitë e apostujve praktikuar tek idhtarët e tyre. Edhe Martini e bën lexuesin idhtar të tij. Mjafton të kujtojmë Bobin, vëllain e Kristinës, të cilin Martini e shpëton nga operacioni i gurëve të tëmthit nëpërmjet përdorimit të “pëllëmbës së Krishtit”, shpëtimin e jetës së Aleksit nga infarkti nëpërmjet masazhit të lokalizuar, zbulimi i shkakut të paralizës së dorës së djathtë të zonjës Stamati dhe kalimi i saj në mëngjarashe për shkak të temperaturës së lartë etj. Romani konfirmon kështu një besim të madh te kultura e njeriut.
Në praktikën organizative të shoqërisë, Martini shfaq gjithashtu vlera të spikatura intelektuale. Në roman i jepet shumë rëndësi bashkimit të njerëzve dhe veçanërisht të djemve dhe vajzave të reja, punës së tyre në grup, kultivimit të ndershmërisë, shoqërizimit si vlerë sociale dhe progresit të tyre të përhershëm. Ai arrin t’i organizojë ata në një shoqatë të quajtur, “Të Jesh Dikushi”, me synime të qarta për suksese dhe nivele të larta arritjesh në jetë, si “pionierët e një preçedence të re”. Ai i nxiste ata me idenë se sa më shumë njerëz të donin të bëheshin dikushi, aq më i pastër do të ishte mjedisi ynë shoqëror dhe aq më të mëdha arritjet tona në çdo fushë. I ndodhur në mjedise të huaja mes studentësh dhe prindër të pasur e të kulturuar, duke qenë vazhdimisht në qendër të tyre për vlerat e veta të rralla, ky njeri është kthyer ndërkohë, në një “titull nderi” për prezantimin e atdheut tonë jashtë kufijve të tij. Sfidat e “samurait”, e bëjnë amerikanin David të shprehet tekstualisht: “Thonë se Shqipëria ka një ambasador me seli në Nju Jork, por, unë mendoj, se ambasadori tjetër alternativ është këtu, në Santa Monika, mes nesh”. Vëmendja e tërhequr ndaj Martinit ka bërë të reflektojë edhe ndaj shqiptarëve të tjerë. “Nuk dua ta teproj, thotë Kristina Klarës, por, mendoj se janë një racë speciale, inteligjente dhe plot pasion...Kam menduar se ka qenë cilësi vetëm e Martinit por jo, është kualitet race. Dhe janë të pashëm, Klara. Burrat janë të pashëm, gratë të bukura”. Me të tilla shprehje të “vjela” në mënyrë të merituar, emigrantëve tanë në ShBA, ju thuret një hymn i vërtet letrar.

KULTI I VLERAVE MORALE

Ngritja e vlerave morale të njeriut në kult është një nga prurjet më cilësore të këtij romani. Martini e ka qëllim kryesor objektin e arritjeve të tilla, madje edhe gjithë struktura e romanit është përvijuar enkas për të argumentuar teorikisht dhe praktikisht një gjë të tillë. Autori e ka vënë personazhin qëllimisht në situata të vështira, në konflikte të ashpra erotike, ku kërkohet një personalitet i fortë për t’u përballur me zgjidhje të duhura. Dashuria në këtë roman jepet me ngjyra të brishta e delikate, qëllimisht për ta konturuar atë në “formën” e një tempulli perëndish, ku duhet të falet me nderim e respekt çdo shpirt i pastër njerëzor. Kristina është “statuja e fildishtë” e Galateas, para së cilës Martini, ndryshe nga Pigmalioni i antikitetit, nuk pranon të martohet, duke e sakrifikuar kështu ndjenjën e tij për arësye pavolitshmërije. Ai nuk bije në dashuri me shikim të parë, sepse ajo nuk është një dashuri që buron nga jashtë. Përkundrazi, Martini dashurohet nga njohje të thella të çmuara dhe vlerësuese. Me të bije në dashuri vetëm ajo femër që arrin të pij ujë nga gurra e tij erudite. Veçse ai e dashuron krijesën e vet me një forcë të jashtëzakonshme dhe është gati për hir të saj, t’u bëjë fli perëndive jo vetëm “mushqerra me brirë të artë” por edhe jetën e vet, duke arritur kështu ta tejkalojë legjendën antike me shembullin modern të therorisë personale.
Pasazhet e marëdhënieve midis tyre janë të mbushura plot përshkrime lirike, plot tension të ndërmjetëm dhe plot psherëtima të thella shpirtërore. Është çmimi që duhet të paguash kur mëson “alfabetin e dashurisë”. Ajo ishte një dashuri e thellë komplekse, ku “kundërmimi i pasionit të tyre të bukur rrinte pezull mbi ta si një aureolë misterioze”. Por fatkeqësisht Erosi i kishte “sytë e zënë”. Për Kristinën Martini “vuante nga gjëra hyjnore” përderisa ajo kërkonte dashuri kurse ai e shmangte qëllimisht atë, duke i shkaktuar asaj, “lumturi të dhimbshme”. Por edhe ajo ka të njëjtën pikëpamje për dashurinë. “Trupat tanë nuk janë gjë tjetër veçse një guaskë që vjetërohet dhe thërmohet, i thotë ajo së ëmës. Shpirti mbetet mama dhe dashuria është virtyt i shpirtit dhe jo i trupit”. Ndërsa për Martinin ajo ka një adhurim të veçantë. “Nuk kam parë kurrë, një burrë me një dinjitet dhe krenari të tillë. Ai u sfidua që herët në jetën e tij, por nuk u dorëzua. Asnjë qenie njerëzore nuk mund të mbijetojë me një dinjitet dhe krenari si ai”
Edhe Martini është në luftë të vazhdueshme me vetveten. Ai është përpara konfliktit fatal të ndërgjegjes me ndjenjën. Një luftë demonësh bardh e zi, ku “copa e kuqe e ndjenjës”, kthehej në një lojë mashtruese teadorantësh. Joshja e saj i ngjan këngës magjike të sirenave ku edhe Odisea i Homerit i zuri veshët me dyllë. Por ai i reziston joshjes së saj me stoicizëm. Efektet e saj janë kaq të dhimbshme, sa vargjet e shkruara prej tij, në një nga faqet e romanit, të mallëngjejnë deri në palcë. Ai e quan Kristinën “Altarin e munguar të lutjeve”, “buzëqeshjen e parë të agut”, “mendimin e fundit të muzgut”, “ëndërr brenda ëndrrës”, “jeta e tij e parë dhe e fundit” etj. Janë fjalë me ngjyrime danteske, janë klithma të holla ankthi eksplorues që të kujtojnë “Këngën e Këngëve” të Salamonit. Dhe ai vazhdon të rezistojë... Për Martinin dashuria mbetet një energji e pashfrytëzuar, e sakrifikuar me fisnikëri për të ardhmen e vajzës, një energji e përdorur si “lëndë ndërtimi” për ngritjen e piramidës së nderit. “Ajo nuk shikon tek unë gjatësinë e cënuar, ju thotë ai Stamatëve, prindërve të saj, as moshën e avancuar, por dashurinë hyjnore. Koha ime rrjedh, koha e saj pikon... Nuk jam aq egoist sa të kapem pas këtij rasti dhe të jetoj të tanishmen”. Ky është një mesazh i lartë moral për të cilin heroi kryesor i këtij romani është i ndershëm dhe sakrifikohet deri në vetmohim. Ai nuk mendon të jetojë momentin duke dënuar të nesërmen e Kristinës. Ai është tepër i ndershëm për të zbritur në nivele të tilla ordinere. Nderi, ky humbës i madh i ditëve tona gjen në faqet e kësaj proze, një përmendore të “fildishtë” letrare, punuar me mjeshtëri nga autori. Nderi i Martinit, nuk është “nder i humbur” e i rifituar në duelet me shpata mesjetare, por është nderi i vetvetes i ngritur nëpërmjet respektimit të tjetrit. Kristina mbart një ngarkesë të madhe shpirtërore për Martinin. Ajo e ka zgavruar atë nga brenda duke e kthyer në burim të virgjër akustikash. Pusi i shterur i lotit është hapur e thelluar pikërisht nga ajo. Ajo është kujtesa e tij e humbur, të cilën e krijoi për ta vuajtur tragjikisht si parathënie të kapitullit e fundit të jetës së tijë. Edhe Kristina i sheh shtigjet e saj të zëna me tragjedi. Ajo ka një lidhje fati të paimagjinueshëm pas tij. Ndaj ajo përfundon në vetvrasje. Një fund, në të cilin autori e kthen personazhen e tij, enkas në një “mëshqerrë brirëartë” të flijuar në altarin e nderit. Tragjedia është e përcaktuar edhe për Martinin. E si mund të jetoi ai pas asaj që ndodhi? Edhe ai kthehet në një “dem brirëartë” për t’u flijuar në altarin e nderit. Është kostua e mesazhit të tij, pa të cilin lexuesi nuk do ta zbërthente asnjë kod të veçantë. “Romeo dhe Zhuljeta moderne” i ka quajtur dikush. Dhe pikërisht si të tillë, me flijimin e tyre, ata i bëjnë nderë letërsisë së sotme shqipe, me përmasat e idealit të pastër dhe mesazhet e vlefshme që transmetojnë tek lexuesi. Romani ka një efekt të çuditshëm tek lexuesi. Ai e bën atë të pyesi veten pas leximit të tij, a jam unë një njeri i mirë? Me këto vlera morale, të shprehura në një vend të huaj, në rrethana të huaja dhe në marrëdhënie me të huajtë, proza e Vladimir Markut ngjason me një meshë letrare globale, e cila mbahet prej tij në emër të shpirtit të shenjtë të njeriut, si qytetar i botës, në emër të zhvillimit të tij kudoqoftë dhe në emër të përsosjes së tij morale, si pjesë e shoqërisë globaliste, që vjen në këtë botë me një mision të qartë për ta bërë mëndjen më të shëndetshme, më të ndriçuar dhe jetën e njeriut më të lumtur e më të gëzuar...

Zbulon autorët e panjohur të letërsisë shqipe

Në një kohë kur debati për rishkrimin e historisë së letërsisë ende qëndron i çelur, në treg pritet të hidhet së shpejti një botim i veçantë.

ANILA MEMA

Për herë të parë përkthehet dhe botohet në shqip “Populli, gjuha dhe letërsia shqiptare”. I botuar në Palermo në vitin 1932 nga profesori i njohur italo-shqiptar, arbëreshi Gaetano Petrotta, vepra e tij, kjo histori e plotë e letërsisë shqiptare, që nga fillimet e saj dhe deri në vitet ’30 vjen e përkthyer nga Qemal Veliaj. Është një botim, me karakterin e një historie të popullit shqiptar, e gjuhës shqipe, që nga dokumentet e parë dhe deri tek librat e shkruar gjatë gjithë historisë deri në çastin e botimit. Vepra është po aq një histori e letërsisë shqipe, etnografisë, arkeologjisë dhe publicistikës shqiptare. Të gjithë këto atribute, që i mbart ky libër, të japin përshtypjen e një libri enciklopedik që i kushtohet kulturës, gjuhës dhe letërsisë në veçanti. Në vepër, Petrotta, ky njohës i mirë i letërsisë shqipe përfshin në të edhe ata autorë që kanë shkruar qoftë edhe një poezi, mes të cilëve zbulohen edhe një pjesë e mirë e autorëve shqiptarë e arbëreshë, pjesa më e madhe e të cilëve nuk njihen. Veç Matrangës, Jul Varibobës, Frang Bardhit, Jeronim De Radës, Zef Skiroit etj., përfshihen edhe Agostino Ribeço (1867-1930), Zanoni (1863-1915), Antonio Santori (1819-1894), Terensio Toçi (1880), Kolë Thaçi (1886), Bernardo Bilotta (1843-1918) etj. Sipas redaktorit të veprës, e cila pritet të hidhet në treg shumë shpejt, Behar Gjoka, vepra mban vlera të veçanta për vetë faktin se përmbledh një bibliografi të gjerë, të plotë, të thelluar, të të gjithë librave dhe autorëve që janë marrë me gjuhën dhe letërsinë shqipe, nga nisja deri në momentin e botimit. E po aq edhe e studimeve të marra nga albanologë shqiptarë apo të huaj, në raport me gjuhën dhe letërsinë shqipe.
* * *
Por pse nuk është përkthyer në shqip deri më sot kjo vepër? Redaktori i kësaj vepre, e cila pritet që së shpejti të hidhet në treg, studiuesi Behar Gjoka, tregon se arsyet e mosbotimit të kësaj vepre janë të shumta. “Për shumë kohë ky libër është lexuar në italisht, si tregues i afrimitetit dhe parapëlqimit të lexuesit shqiptar ndaj italishtes dhe kulturës së saj, që zë fill me Dante Aligerin. Po aq edhe për shkak të nivelit të lartë të vështirësisë për ta sjellë në gjuhën shqipe, çka lidhet me citimet e autorit, në gjuhët frëngjisht, gjermanisht, latinisht, etj., aq sa pas viteve ’44, kohë që përkojnë me ardhjen e pushtetit të komunizmit, gjasat për ta kthyer në gjuhën shqipe këtë vepër “të ndaluar”, zvogëlohen dhe shkojnë drejt pamundësisë. Por arsyeja e mosarsyes gjendet edhe tek fakti që Gaetano Petrotta, gati e shpërfill biografinë dhe përmend Zef Skiroin si një anëtar aktiv së partisë të Mussolinit, përmend Faik Konicën, ambasadorin e Mbretit Zog, Gjergj Fishtën, armikun sllavëve dhe pa përjashtim të gjithë autorët e kohës”, tregon ai.
* * *
Ndërkohë në vepër nuk janë të pakta edhe kritikat që Gaetano Petrotta mbart kundrejt Naim Frashërit, veprës më të njohur të tij “Bagëti e Bujqësi”, apo ndaj Jeronim De Radës. Italo-arbëreshi Gaetano Petrotta, doktor me titull në letërsi, me këtë libër ka realizuar një model, se si duhet shkruar një histori letërsie, me kritere kronologjike dhe të mendjes së të gjithë autorëve të veprave, deri në ditën e botimit, por duke iu vënë në dukje, qoftë vlerat, qoftë mungesat e tyre. Ndaj duke qenë arbëreshë, ajo që të bie në sy në këtë botim të rrallë është njohja më e plotë, më e thelluar e krahut të letërsisë arbëreshe duke filluar që me Matrangën, Jul Varibobën, De Radën, Skiroin, e padyshim të gjithë autorët e mëdhenj apo minorë të kësaj dege me mjaft vlera të letërsisë shqipe. Sipas Gjokës, në këtë kuptim, të bie në sy fakti i një analize kritike të veprave të De Radës, të cilin herë-herë, Petrotta edhe e kritikon për mungesat letrare. “Po kështu në rastin e analizës së poezisë së Naim Frashërit, vë re vlerat atdhetare, por nuk kursen kritikën në mungesat letrare të pranishme”, shton ai, duke theksuar me të madhe se ky libër është nga ato makete udhëzues për akademikët tanë, por me vlera të jashtëzakonshme edhe për lexuesin e thjeshtë që kërkon të dijë diçka për historinë, për mbijetesën e shqiptarëve dhe të gjuhës së tyre në këto troje.

Petrotta, kritikë ndaj Naim Frashërit

Në vitin 1886, Naim Frashëri botoi poemën didaktike “Bagëti e Bujqësi”, në të cilën i këndon bukurive natyrore të Shqipërisë, blegtorisë dhe bujqësisë. Ajo ishte rishtypur në vitin 1910 në Selanik, ku doli gjithashtu me pjesë në vijim në gazetën “Lirija”, që drejtohej nga Kristo Luarasi, nga 17 prilli 1910 (viti II), dhe më së voni u botua në Korçë (1923). Kjo poemë, e cila ka ndihmuar mjaft që të zgjojë mes shqiptarëve adhurimin për tokën mëmë dhe mëndeshë e njeriut, është gjykuar kryevepra e tij për madhështinë dhe bukurtingëllimin e vargut, për pastërtinë e gjuhës, për përshkrimet e gjalla, për ndjesinë mbizotëruese të natyrës që vjen nga çdo pjesë e kësaj vepre poetike, që mund të numërohet ndër krijimet më të bukura letrare shqiptare. “Lulet e verës”, botuar për herë të parë në Bukuresht në vitin 1890 dhe rishtypur më pas shumë herë, është një vëllim që përmban poezi të hijshme dhe të freskëta, të cilat lexohen përherë me kënaqësi të ndjeshme, dhe prandaj janë riprodhuar në përmbledhje e antologji dhe u janë dhënë si lexim të rinjve nëpër shkolla. Vepra të tjera të Naim Frashërit janë përmbledhja me poezi të ndryshme, “Parajsa dhe fjalë fluturake”, botuar në një vëllim me 126 faqe, nën titullin “Mësime”, prej të cilave 60 faqet e para në prozë në vitin 1894 në Bukuresht; “Iliadhe e Omirit” (përkthim i librit I të Iliadës) - Bukuresht 1896, dhe Qerbelaja - Bukuresht 1898, nën kujdesin e Shoqërisë “Dituria”. Po në vitin 1898, në Bukuresht qe botuar në një vëllim me 312 faqe, poema e titulluar “Istori” e Skënderbeut, e hartuar me 22 këngë në vargje tetërrokësh të bashkuar në katërvargësh me rimë të kryqëzuar. “Ky është libri më i lexuar mes shqiptarëve” dhe “nuk ka pothuaj shqiptarë toskë - shkruan prof. Skiroi - i cili nuk mund të mos dijë përmendësh ndonjë pjesë të kësaj poeme (12.000 vargje) që, edhe pse nuk është aspak pa të meta mjaft të rënda nga pikëpamja artistike, megjithatë ka vlerën e pallogaritshme të një pastërtie të gjuhës dhe veçanërisht të një thjeshtësie të veçantë të shprehjes, që, pa u shkëputur hera-herës nga një lloj hovi lirik, vjen në mënyrë të atillë sa kënga merr një fizionomi pothuaj krejtësisht me frymë popullore. (Pjesë e shkëputur nga vepra e Petrottës)

DY LIBRA NË NJË RECENSION

Nga Ejup CERAJA

Astrit BISHQEMI: “Shtëpiza ime” dhe “Kallëzimet e Kaltrit”

Hyrja

Është hera e parë që po takohem me krijimtarinë letrare për fëmijë të këtij shkrimtari mjaft të talentuar si tërësi (si libra) që nuk do të thotë se si fragmente nuk jam takuar me krijimtarinë e tij edhe më herët. Dhe, sapo fillova t’i shfletoj, ia behu s’e di se nga a kah, si me porosi, mbesa ime që është një nxënëse shembullore. Menjëherë më “bombardoi” me pyetjet:

- Gjysh të kujt janë këta libra?...

- Ku i ke marrë?...

- Sa të bukur qenkan?...

- Sa kushton një?...

- Për çka bëhet fjalë në ta?..., etj.

- Po ti mos nxito, Flonona. Unë sapo i mora. M’i solli xhaxhi postieri... Janë libra të shkrimtarit shumë të dashur për ju fëmijët nga Elbasani - Astrit Bishqemi. As unë ende s’i kam lexuar. Si ta lexoj të parin do ta japi ta lexosh edhe ti. Dhe, po ashtu, si ta lexoj edhe të dytin do ta japi edhe atë për lexim. Pasi t’i lexojmë do të bisedojmë bashkërisht për ta. Pajtohesh?

- Pajtohem, gjysh, si nuk pajtohem?!...

- U kuptuam, pra. Tash secili në punën e vet.

- Dakord, gjysh...

1. SHTËPIZA FOLE NGROHTËSIE

Astrit BISHQEMI: Shtëpiza ime – Selver

Pas një muaji ne u takuam sipas marrëveshjes. Unë isha përgatitur për pyetjet e mundshme, që do të m’i bënte mbesa. E merrja me mend se ajo gjatë leximit, do t’i mbante laps e fletore pranë veti për të sajuar pyetje për bashkëbisedim. Shpeshherë thosha më vete: “Të përgatitem sa më mirë se ajo ka një horizont të gjerë dhe ka aftësi për të shtruar pyetje nga më të ndryshmet...”

- Kush do të bëjë pyetje i pari, gjysh?... – më tha buzagaz.

E prisja edhe një pyetje të tillë për fillim. Më rrëshqiti nëpër fytyrën time me rrudha një tis gazi i këndshëm. Pas pak i thashë:

- Për fillim ti do të shtrosh pyetje e unë do të përgjigjem për aq sa di e mundem. Unë nuk kam shumë pyetje për ty, - thashë, - ama i kam pyetjet me peshë.

Buzëqeshi këndshëm, duke më thënë:

- Ani, gjysh.

Pasi u kollit sikur të donte ta kthjellonte zërin, m’u drejtua:

- Kush është shkrimtari Astrit Bishqemi, gjysh?...

- Astrit Bishqemi, bija ime, u lind në Elbasan (Shqipëri) këtu e 64 - vjet më parë – më 1943. Pasi e kreu shkollën fillore dhe shkollën Normale në qytetin e lindjes, Astriti i vazhdoi studimet e larta në Institutin Pedagogjik të Shkodrës, ku edhe u diplomua për lëndët matematikë-fizikë. Por, ai më vonë, në Institutin e Lartë Pedagogjik të Elbasanit, do të diplomohet edhe në Degën Gjuhë dhe Letërsi Shqipe. Pra, të themi kushtimisht, iu afrua profesionit të dytë në jetë – Letërsisë. Krijimtarinë letrare, veçan atë për fëmijë, e filloi herët. Shkrimet e para i botoi në revistat e atëhershme mjaft cilësore për fëmijë “Fatosi”, “Pionieri” etj., që botoheshin në Tiranë.

- A vetëm me shkrime është marrë, gjysh, apo ka kryer edhe punë të tjera?...

- Mos u nxito, Flonona. Të gjitha do t’i rrëfej gjyshi. Vetëm ke durim e më përcjell. Astriti ka punuar mësues (po të them mësues se në Shqipëri u thonë mësues edhe arsimtarëve, edhe profesorëve që u themi ne), në fshatrat e Librazhdit, të Peqinit dhe të Elbasanit. Po ashtu ka punuar edhe redaktor në gazetën “Shkumbini” të Elbasanit.

- A vetëm libra të këtillë ka shkruar, gjysh?...

- Jo, bija ime. Astriti është autor edhe i ca librave mësimore për shkollat fillore, ose si i quajnë në Shqipëri për shkollat tetëvjeçare.

- Po sa libra ka botuar, gjysh?...

- E ha!... Vargu i tyre është shumë i gjatë, mbi 35 tituj. Unë këtu do t’i përmendi vetëm ca prej tyre. Ka filluar me librin “Gjoksshkëmbi:” 1972, “Tregim për nënën trimëreshë” 1974, “Gëzofi i tokës” 1977, “Fidani i dardhës” 1978, “Një verë plot ngjarje” 1981, “Libri i grisur” 1984, “Ali Baba me dyzet hajdutët” 1993, “Dhëmbët e ujkut” 1996, “Kur nisa udhën e shkrimeve” 1997, “Hyrje në teorinë e letërsisë për fëmijë” 1997, “Zemër o bir” 1999, “Gjyshër e nipër” 2001, “Historia e letërsisë shqipe për fëmijë” 2001, “Shtëpiza ime” 2003, “Kallëzimet e Kaltrit” 2006 e të tjera, e të tjera.

- A i ke lexuar të gjitha, gjysh?...

- Fatkeqësisht jo, Flonona. E kemi pasur një hendek të madh në të kaluarën. Një si muri kinez, që na ka ndarë. Me keqardhje mund të pohojmë se ajo hije e së kaluarës po na përcjellë në heshtje edhe në ditët tona. Po besoj e shpresoj se tash e tutje do të ketë mundësi shumë më të mëdha në qarkullimin e librit në të dy kahet.

- T’u kthehemi librave që i kemi lexuar, gjysh.

- Dakord.

- Gjysh, të parin e lexova “Shtëpiza ime”: - Cila është e veçanta e këtij libri?...

- Këtë libër Astrit Bishqemi e ka sajuar prej 4 kallëzimeve dhe 2 përrallave. Nëpërmes secilit kallëzim, po edhe nëpërmes secilës përrallë, fëmijët, po jo vetëm ata, do të mësojnë diçka të re nga jeta që i rrethon. Pra, do të fitojnë njohuri të reja për jetën dhe ambientin. Nëntitulli i këtij libri “Përralla e kallëzime diturake për fëmijë” sa është ngacmues e serioz, aq është i guximshëm e ambicioz. Po më gjerësisht për këto e të tjera kur të flasim për secilin kallëzim e përrallë veç e veç.

- Ky libër, gjysh, fillon me kallëzimin “Shtëpiza ime”. - Ç’dituri përfitojnë lexuesit fëmijë nga ky kallëzim?...

- Pyetje e shtruar drejt. Shkrimtari Astrit Bishqemi nëpërmes këtij kallëzimi, përpos që i njofton lexuesit fëmijë me apartamentin e Dorelës, një vogëlusheje moshatare juaja, që përbën rrafshin kallëzues artistik, ai kalon edhe në anën gramatikore të fjalëve, duke dhënë edhe rrafshet semantike të kuptimit të tyre. Pra, ky libër përpos rrëfimit artistik, përmban edhe dituri nga lëmi i gjuhës. T’i veçojmë ca prej tyre: garazh-i, shtëpizë ku “flenë” a ku “pushojnë” makinat – veturat etj.; stelë ose kolibe, kasollja a shtëpiza e qenit; kotec ose qymez, shtëpiza e shpezëve shtëpiake; katua, ahur apo stallë, vendbanimet e shtazëve shtëpiake; koshere ose zgjua, shtëpiza ku rrinë bletët dhe ku i mbushin hojet me mjaltë; kafaz, shtëpiza ku rrinë zogjtë, kurse çerdhe, vendi ku çelin zogjtë; strofkë ose strofull, vendi ku rrinë lepujt etj., etj.

- Po ç’do të na flasësh, gjysh për kallëzimin “Mis pylli”?...

- Nëpërmes këtij kallëzimi shkrimtari Astrit Bishqemi, në një anë i njofton fëmijët me bukuritë e shtazëve qoftë të atyre shtëpiake, qoftë të atyre të egra, kurse në anën tjetër i njofton, po ashtu, me emërtimet e të vegjëlve të tyre, që janë interesant jo vetëm për ju fëmijët, po hera herës dhe për ne të rriturit. Kështu ju do të mësoni se i vogli i kalit dhe i pelës quhet mëz-i; i vogli i gomarit dhe gomaricës quhet kërriç-i; viçi femër quhet edhe viçoke, mështjerrë ose mëshqerrë; viçi mashkull quhet edhe viçok, mëzat-i etj.; i vogli i buallit dhe buallicës quhet kotorrin-i; i vogli i dashit dhe deles quhet qengj-i; kurse i vogli i cjapit e dhisë quhet kedh-i ose kec-i; i vogli i qenit dhe bushtrës quhet kon-i ose kon-e, ndërsa me një emër të përbashkët quhen këlyshë; i vogli i dacit dhe maces quhet kotele; pastaj do të mësoni se i vogli i ariut dhe arushës quhet arush; i vogli i kaprollit dhe kaprolles quhet kaprroç-i; i vogli i sojit të dhelprave quhet dhelpërush-i; i vogli i sojit të ketrave quhet ketrash; i vogli i sojit të lepujve quhet lepurush e kështu me radhë. Siç po e vëren edhe vetë Flonona, shumica e të vegjëlve, veçan e të vegjëlve të shtazëve të egra, marrin një –ush ose –ushka në fund.

- Gjysh! – Çfarë kallëzimesh diturake ka në Kënga e fundit e mjellmës?...

- Edhe nëpërmes këtij kallëzimi domethënës shkrimtari Astrit Bishqemi vazhdon t’i njoftojë lexuesit e vegjël fëmijë me zërat e kafshëve dhe të shpezëve, që i karakterizojnë ato qofshin shtazë shtëpiake, qofshin shtazë a shpezë të egra. Kështu: cërr-cërr, cërrit bulkthi; kuak-kuak, kuakuritin bretkosat; fish-fiiishshsh, fishkëllente gjarpri; krra-krra, krrokatin sorrat; ciu-ciu, cicërinë harabeli; çvit-çvit-cërrrr, cërcërit dallëndyshja; ku-ku, kukat qyqja; gu-gu, gugurojnë pëllumbat; bëëzzz, gumëzhinin bletët; ka-ka, kakaris pula; ki-ki-ri-kiii, këndon gjeli; kllukë-kllukë, klloçit klloçka; mjau-mjau, mjaullit macja; gërr-gërr, gërhit derri; ham-ham, leh qeni; auuuu! – ulërin ujku; be-be, blegërijnë delet; meee, vërrit dhia; ga-ga, gagarit pata; hi-hi-hiii, hingëllin pela; bërrrr, turfullon kali; ia-ia, pëllit gomari; mu-mu, muallit lopa etj. Në të folmet popullore, veçan këndej nga ne, gabimisht ka depërtuar shprehja: po pëllet a po pallë lopa. Siç e shpjegon shkrimtari lopa nuk pëllet as nuk pallë, por lopa muallit: mu-muuu. Por shkrimtari Astrit Bishqemi nëpërmes këtij kallëzimi ka dhënë edhe një linjë të dytë: linjën e dashurisë e të bamirësisë. Erlehta e vogël, sado që e do mjellmën dhe ka dëshirë ta mbajë, ajo i lutet babait që ta lirojë atë. Kërkesën e së cilës babai e pranon me kënaqësi... Shembuj të këtillë duhet të ndiqni edhe ju fëmijët në jetë...

- Ç’porosi ka përralla Gjysmë gjeli, gjysh?...

Astrit Bishqemi nëpërmes kësaj përralle ka trajtuar ca anë të jetës që na rrethon nga të katër anët me hallkat e saj. Kështu, në fillim, jepet pangopësia si ves nëpërmes plakut grykës, i cili për një jahni është në gjendje, po edhe e bën atë, ta ndaj në dysh gjelin fatkeq. Po ju fëmijët nga kjo përrallë do ta kuptoni qëllimin kryesor të shkrimtarit: e ai qëllim është dyzash. Në një anë jepet dashuria dhe nderimi për punë, pa marrë parasysh vështirësitë dhe aftësitë dhe, në anën tjetër që të mos synohet të bëhet (shtohet) pasuria pa punuar në të gatshëm nga djersa e të tjerëve, ashtu siç pasurohet gjysmë gjeli në përrallë nga një mbret, të cilin e kishte sosur qulli e po i frynte kosit. Sado që gjysmë gjeli me zanatin që e kishte mësuar nga e ëma si gjellëbërës i mirë, synon ta vejë në jetë atë zanat, po s’i prinë edhe aq fati. Sepse ku synon të bëjë gjellë të shijshme nga pemët e perimet pronari i qëllon mishngrënës dhe anasjelltas.

Pa mëdyshje se shkrimtari Astrit Bishqemi nëpërmes kësaj përralle, e sidomos nëpërmes shtegtimit të gjysmë gjelit, e ka fiksuar një anë të dhembjes sonë nëpër shekuj – kurbetin, që na ka përcjellë pandërprerë si popull e si komb si e përcjellë hija trupin në një ditë me diell. Ky kurbet, bija ime, i ka degdisur gjithandej rruzullit tokësorë me milionë shqiptarë nga të dy krahët e atdheut. Në kohët e sotme kurbeti herë është shkaktuar nga detyrimi, e herën tjetër nga joshja për një jetë më të mirë e më të begatë. Po shkrimtari përmes kësaj përralle e ka dhënë edhe një porosi universale: porosinë e kthimit drejt atdheut sapo të fitohet në dhe të huaj ana materiale për një jetë normale në atdhe...

- Ndoshta të kam mërzitur dhe të kam lodhur, gjysh, po përmes kallëzimit: Një gjyq i çuditshëm, çka ka synuar shkrimtari të arrijë?...

- Përmes këtij kallëzimi shkrimtari Astrit Bishqemi ka synuar t’i vazhdojë e t’i thellojë njohuritë te ju fëmijët edhe për ca anë të jetës, që ia ka marrë mendja se do t’ju ndihmojnë dhe do t’ju hyjnë në punë. Ndoshta s’ju ka shkuar mendja asnjëherë se nga vijnë shprehjet, si fjala vjen: “kamioni turfullon...”, “traktori gërhit...”, “era ulërinë...” ose “era fishkëllen...”, “dera kuis...”, “rrotat cijatnin...”, në tigan vaji “cicërinë...”, “pylli gumëzhinë...” etj. etj. Pra: turfullon – kali, gërhit – derri, ulërinë – ujku, fishkëllen – gjarpri, kuis – qeni, cijatin – trumcakët, cicërinë – dallëndyshja dhe gumëzhinë – bleta. Për të gjitha këto fjalë të “vjedhura” bimët, shtazët dhe fenomenet tjera natyrore e padisin shkrimtarin në gjyq... Po, pas shpjegimit bindës, që ua jep shkrimtari për të gjitha këto “huazime” ato fillojnë të lëshojnë pe dhe t’i tërheqin aktakuzat. Madje e ndiejnë për nder përdorimin e tyre nga shkrimtarët në veprat e tyre artistike...

- Për kallëzimin e fundit s’do të të pyes, gjysh, se për te kam përgatit diçka vetë që do ta lexojë tash, nëse pajtohesh edhe ti, gjysh.

- Dakord, Flonona. – i thash. Pse të mos e pranoj edhe i lehtësuar që po ma jepte rastin për pakëz pushim.

. . .

Pasi u kollit pakëz, sikur të donte ta kthjellonte zërin Flonona filloi të lexojë:

Nga të gjitha kallëzimet e këtij libri fort të bukur për ne fëmijët, mbresa më të thella më ka lënë kallëzimi Të afërmit. Pse? Sepse nëpërmes këtij kallëzimi xhaxhi shkrimtar, Astrit Bishqemi, na i ka kristalizuar të afërmit tanë në dy rrafshe: një, në rrafshin e të afërmve në lidhje gjaku ose lidhje farefisnore dhe dy, të afërmit në lidhje krushqie. Kështu, në fillim, nga biseda e Eridit me Loridën dhe në vazhdim nga biseda e Eridit me të amën, ne fëmijët i kuptojmë mirë si këto dy nocione, ashtu edhe të afërmit tanë nëpërmes këtyre nocioneve. Pra ne kuptojmë se çdo fëmijë i ka dy palë gjyshër e gjyshe: një, gjysh e gjyshe sipas afrisë së babait dhe dy, gjysh e gjyshe sipas afrisë së nënës. Po ashtu kuptojmë se fëmijët e xhaxhallarëve i kemi kushërinj të parë, kurse fëmijët tanë me fëmijët e fëmijëve të xhaxhallarëve janë kushërinj të dytë mes vete e kështu me radhë. Njëherë kuptojmë se vëllai i nënës përballë nesh quhet dajë, kurse motra e nënës quhet teze. Ndërsa gjysh e gjyshe si nga afria e babait, ashtu edhe nga afria e nënës, duke përfshirë këtu edhe vëllezërit e babait dhe dajallarët ne fëmijëve na kanë nipër, për gjininë mashkullore dhe mbesa për gjininë femërore...

Ndërsa afria e dytë, që nuk është afri gjaku, as farefisi kuptojmë se është afria e krushqisë, që do të thotë dhënie vajze a marrje vajze. Po ashtu kuptojmë se nusja prindërit e burrit i ka vjehërr e vjehrrë, ndërsa vëllezërit e motrat e burrit, duke përfshirë edhe gratë e tyre i ka kunetër, përkatësisht kunata etj.

- Bukur i ke vërejtur porositë Flonona.

-

2. KALLËZIME DITURAKE PLOT ËMBËLSI

Astrit BISHQEMI: Kallëzimet e Kaltrit – SEjko

Pasi pushuam mirë e mirë dhe pimë nga një çaj sipas dëshirës, e vazhduam bisedën për librin e dytë:

- Gjysh. – më tha Flonona. – Nëse pajtohesh unë për këtë libër të shkrimtarit Astrit Bishqemi nuk do të të shtroj pyetje si për librin e parë se të kam lodhur, ama do ta dëgjoj me kënaqësinë më sublime rrëfimin tuaj për këtë libër si tërësi.

- Pajtohem, Flonona... – i thashë.

- Këtë libër të bukur Astriti ia kushton nipit të vet, Kaltrit, i cili ia sjellë kënaqësinë më sublime në jetë e që ia mundëson të qenit gjysh, se: “Me dashuri nipçes tim të çmuar, Kaltrit, që, me zemërgjerësinë e paanë të qiellit e të detit, më dhuroi së pari titullin e lartë e të bukur “Gjysh!” – Autori. Shkruan shkrimtari Astrit Bishqemi që në faqen e parë si moto hyrëse.

Librin Kallëzimet e Kaltrit Astriti e ka shkruar prej nëntë rrëfenjave, që vetë shkrimtari i quan kallëzime. Prej tyre gjashtë janë kallëzime, dy përralla dhe një novelëzë me karakter fantastik të shkrimtarit Nikolas de Hirshing, shqipëruar nga frëngjishtja. Librin Kallëzimet e Kaltrit shkrimtari Astrit Bishqemi e fillon me kallëzimin: Beteja për një emër dhe e vazhdon me kallëzimet tjera si: Qyteti i kumrive, Një kumri... në stuhi, Në ballkon, “Shkencëtari i madh” dhe Konkursi. Vazhdon me përrallat: Duke pirë kiramare dhe Hundëgjatët. Për të përfunduar me novelëzën fantastike Shkallët – shqipërim.

Nektar nga hojet krijuese

Kallëzimi Beteja për një emër është sa i bukur dhe interesant për ju fëmijët, aq edhe domethënës. Pse themi kështu? Themi kështu sepse fatbardhësisht në të gjitha trojet shqiptare ka filluar të mbizotërojë pagëzimi i fëmijëve të porsalindur me emra shqiptar, duke iu shmangur dalëngadalë emrave të huaj me kuptim mbizotërues... Po ashtu po bëhen përpjekje të pareshtura që t’u iket emrave të huaj qoftë me pikëpamje ideologjike, siç ishte rasti, kryesisht, në atdheun e shkrimtarit gjatë kohës së monizmit, qoftë emrave të ndikuar nga filmat, televizori, interneti e të tjerë, që nuk kanë përmbajtje e kuptim shqiptar. Kështu Astriti i njofton lexuesit e vegjël se për ta pagëzuar nipin e porsalindur që, siç thotë ai vetë “... më dhuroi së pari titullin e lartë dhe të bukur “Gjysh”. Pra, për pagëzimin e nipit të tij kishin propozuar, të afërmit që ishin tubuar për atë qëllim, shumë emra, si: Titi, Qemail, Zyhdi (shkurt Zydush), Sefer, Lefter, Mariolo etj., etj. Po, me këmbëngulësinë e një kushërire, me ide e synime përparimtare, të gjithë ata emra u hodhën si të pakuptimtë për pagëzimin e një fëmije shqiptar. Dhe, më në fund nënë Jonida e propozoi emrin Kaltër, të cilin e pranuan të gjithë si risi në pagëzimin e fëmijëve shqiptarë...

Në kallëzimin e dytë Qyteti i kumrive, shkrimtari shkruan me dashuri të dyfishtë për qytetin e tij: një, për Elbasanin e bukur siç e quan atë edhe një varg i një kënge popullore “Elbasan i bukur Elbasan” dhe dy, për shkak se Elbasani i bukur i këngës popullore mund të quhet edhe Elbasani i kumrive...

Nëpërmes kallëzimit të tretë Një kumri... në stuhi, shkrimtari ka synuar të shpalosi përpara lexuesve të vegjël dashurinë prindërore përballë fëmijëve të tyre. Këtë ka arritur ta thotë bukur, qartë e bindshëm nëpërmes kumrisë mëmë, e cila flijohet në furtunë për t’i mbrojtur nga breshëri zogjtë e vet...

Nëpërmes kallëzimit Në ballkon jepet ngrohtësia e një kumrie me njerëzit e shtëpisë, ku ajo kishte ngritur çerdhe në një saksi lulesh në ballkon...

Kurse nëpërmes kallëzimit të pestë “Shkencëtari i madh” shkrimtari Astrit Bishqemi në një anë e ka dhënë kureshtjen e fëmijëve për ndonjë eksperiment sipas fjalëve a frazave të dëgjuara diku gjithandej ambientit familjar, po edhe me gjerë. Dhe, në anën tjetër e ka dhënë portretin e një keqbërësi, i cili, ndoshta, rastësisht gjendet në të njëjtën rrafsh keqbërësi me ndonjë që është i lindur i tillë. Po të mos kishte qenë Mira, që e heton “eksperimentin” e tij, kurse Muçi ia çjerr maskën, kumria do ta kishte gjetur vdekjen mbi vezë të ziera, që nuk do t’i kishin çelë kurrë...

Në kallëzimin e gjashtë Konkursi flitet për një konkurs letrar, ku fitues del Stavri, një nxënës i shkëlqyer e i sjellshëm, që i do shumë kumritë. Vjersha fituese e tij në konkurs e mban titullin Këndo, moj kumri, që iu kushtohet kumrive të shumta të Elbasanit...

Tabanime edukative përmes përrallave

Astriti në këtë libër i ka vënë edhe dy përralla: Duke pirë kiramare dhe Hundëgjatët jo edhe krejt rastësisht. Nëpërmes përrallës së parë ka synuar që të ngulisë në mendjet e fëmijëve sjelljet njerëzore e të kulturuara, në një anë dhe të flaku nga mendja e tyre sjelljet dredharake si: dinakërinë, mashtrimin, hipokrizinë, tinëzinë etj. Të gjitha këto i ka dhënë me mjeshtri artistike nëpërmes sojit të dhelprave, që konsiderohen, së paku këndej nga ne, si shtazët më mashtruese e më dinake. Dhelpërushët përmes kësaj përralle mundohen ta gjejnë shkakun pse përbuzën e nuk admirohen nga asnjë lloj shtazësh... Dhe, len për t’u nënkuptuar se zgjidhjen e problemit të mosdashjes së sojit të tyre nga kafshët tjera ua zgjidhi Dhelpërushkë-mbesa, duke ua bërë me dije se sjelljet e tyre dinake kanë shkaktuar edhe përbuzjen...

Ndërsa nëpërmes përrallës: Hundëgjatët shkrimtari ka synuar t’ua ngulisë në mendje e në zemër fëmijëve se po u shërbyen me gënjeshtra, do të shkojnë duke iu zvogëluar gjymtyrët e trupit, ashtu si i ndodh në përrallë elefantit Ele, i cili sa më shumë thellohet në gënjeshtra, aq më shumë i shkurtohet hunda, derisa ajo fillon t’i dalë edhe në anën tjetër të kokës. Po, kur pendohet për gënjeshtrat dhe rifillon ta thotë të vërtetën edhe hunda e tij rifillon të rritet në drejtimin e duhur. Dhe me të përfunduar gënjeshtrat edhe hunda i vjen në vend si më parë... Pra, vetëm e vërteta na bënë të pagabueshëm dhe të virtytshëm.

- Për novelën fantastike Shkallët besoj se ke shkruar ti Flonona, andaj s’po të flasë këtu për këtë novelë.

- Po, gjysh, kam shkruar diçka, ta lexoj?...

- Nëse nuk përton. – i thash, duke i buzëqeshur.

- Ç’janë këto fjalë, gjysh? – më tha ajo me kënaqësi.

Fantastikja përmes rrëfimit artistik

Novelëza fantastike Shkallët më ka lënë mbresa të dyfishta. Sa për shkak të aventurave të Zhilit, fëmijë nëntëvjeçar, që pasqyron dëshirat e çdo fëmije të kësaj moshe, aq edhe për lojërat fantastike të tij nëpërmes atyre shkallëve. Ai i zbulon shkallët magjike, të cilat si në atë përrallën Llamba e Alajdinit, që ma keni treguar ju gjysh, ia plotëson dëshirën Zhilit, duke e bërë herë djalë të fuqishëm e të shkathët njëzet vjeçar, e herën tjetër, duke e kthyer atë në një fëmijë, siç ishte, nëntëvjeçar... Zhilin, si çdo fëmijë të moshës së tij, dëshira instinkte e bën herë djalë të rritur, që s’i trembet askujt, e herën tjetër, sipas nevojës e dëshirës, e bën fëmijë nëntëvjeçar ashtu si ishte. Aventurat e Zhilit në këtë novelëz fantastike, m’i përkujtojnë aventurat e Fatbardh Pikaloshit te romani me të njëjtin titull të shkrimtarit Bedri Dedja. Sa i lumtur del Zhili, gjysh, përmes faqeve të kësaj novelëze!...

. . .

- Të lumtë, Flonona! Pajtohem me këto që i ke shkruar. Kështu të do gjyshi. Sigurisht se edhe ti e ke vërejtur, Flonona, se të gjitha shkrimet si në këtë libër, ashtu edhe në të parin “Shtëpiza ime” kanë një gjuhë mjaft të pastër e të pasur, me një stil shumë të përafërt me shijet, aftësitë e kërkesat e fëmijëve, të cilëve edhe u dedikohen. Shkrimtari Astrit Bishqemi edhe në këtë rrafsh është një shkrimtar mjaft cilësor. Sepse në shkrimet për fëmijë shkrimtari nuk e hedh hapin, të themi kushtimisht, pa e planifikuar që më parë gjatësinë e tij, në një anë dhe pe e menduar mirë si vendin ku e qet atë hap, ashtu edhe peshën me të cilën rëndon, në anën tjetër... (sipas Dr. Agim Devës). Kësaj maksime, mendoj unë, Astrit Bishqemi i përmbahet me besnikëri në këto dy vepra...

Sami Islami :GJUHA E MEDIAVE DHE SHKARJET KUPTIMORE

Mediat tona, përveç detyrës së tyre parësore, për të dhënë emisione të ndryshme informative kulturore, shkencore, teknike; nëpërmes të artikujve, komenteve a reportazheve të ndryshme që jepen orë e çast, ato luajnë edhe një rol tjetër tepër të rëndësishëm. Ato drejtpërdrejt mund të ndikojnë për pasurimin e gjuhës, në pasurimin e saj me fjalë të reja, me kultivimin e normës së gjuhës letrare. Fatëkeqësisht ato mund të bëjnë edhe efekt negativ përsa i takon pastërtisë së gjuhës.

Pse ndodh kjo?

Kjo ndodh, mendojmë, nga shkaku se dinamika e punës së gazetarëve tanë dhe zhvillimi tepër dinamik i ngjarjeve ”nuk lë kohë“ për të menduar më shumë për gjuhën. Kemi përshtypjen se gazetarët, në rend të parë, por edhe të tjerët që merren me shkrime duke punuar nën këso trysnish të mëdha, dhe nën ndikimin e gjuhëve dhe kulturave më të mëdha botërore bëjnë gabime, në njëren anë duke mos i kuptuar drejt fjalët e gjuhës shqipe (shpesh herë duke i ngatërruar ato), në anën tjetër duke u ndikuar edhe nga gjuhët e huaja që gjuha letrare shqipe nuk i duron.

Këtu më poshtë do t’i përimtojmë disa fjalë, të cilat gabimisht po dalin si në mediat elektronike (radio, televizion), poashtu edhe në ato të shkruara (gazeta, revista) etj. Le ta marrim p.sh. fjalën “vras”. Po para se të shohim përdorimin gabim të kësaj fjale (pra të fjalës ”vras“, ”vrava“, ”vrarë“), të ndalemi pak tek kuptimi i saj. Ja disa kuptime: 1. e bëj një njeri të vdesë, apo një kafshë të ngordhë, duke e qëlluar me armë (zakonisht me armë zjarri); ”Vrau një armik“, ”Vrau një ujk“ etj.; 2. godit një pjesë të trupit tim ose një tjetër me diçka duke shkaktuar dhembje a plagë: ”Vrau syrin, këmbën“;3. Më vret këpuca (p.sh. kur ajo është e ngushtë etj.); 4. Më vret dielli (në kuptimin më dhëmbin sytë nga dielli etj) etj. Ka edhe kuptime figurative; si, sikur e prek dikë në sedër, për shumbull ”Më vrau me fjalë” etj.

Po kjo fjalë në mjetet e informimit po del shpesh edhe me kuptime të tjera që s’kanë lidhje me kuptimin e saj. Le t’i japim disa konstrukte fjalish, në të cilat mund të vërehet përdorimi gabim i kësaj, fjale p.sh.: ”Në aksident pati shumë të plagosur dhe të vrarë. ”, ”Pesë persona u vranë dhe shumë të tjerë u lënduan nga përmbytjet e fundit në Kaliforni“. etj.

Edhe pse fjalët “vdekje”, “mbytje” ose “vrasje” në përgjithësi janë të lidhura për një kuptim, ato prapëseprapë, varësisht nga pasojat që e sjellin këtë, në gjuhën shqipe dallohen sematikisht. Derisa fjala “vdekje” ka kuptimin e “të pushuarit së jetuari” në përgjithësi, dy fjalët e tjera shprehin mënyrën dhe mjetin me atë të së cilës është shkaktuar kjo e para.

Në rastet kur është fjala pra, për fatkeqësi natyrore apo për aksidente komunikacioni etj. nuk mund të përdoret fjala “vras” për arsye se bie ndesh me kuptimin e vërtetë të saj, por duhet të përdoret fjala tjetër ”mbyt.“. Edhe pse këto dy fjalë janë të ngjashme, siç thamë, për arsye se që të dyja si pasojë kanë ”vdekjen“, ato prapëseprapë kuptimisht ndryshojnë në mes vete. Deri sa fjala ”vras” (kuptimi i parë i saj është ”e bëj të vdes dikë me armë, ”zakonisht armë zjarri”), kjo e dyta, duke mos hyrë në kuptiomet e tjera figurative, pra fjala ” mbys“, ”mbyt“ e ka kuptimin ”e bëj të vdes dikë duke e shtërnguar, për shembull fort në fyt, sa të mos marrë dot frymë“ ose ”e bëj të vdesë duke e zhytur në ujë“ etj. ose ” e bëj të vdesë duke e goditur me grushta e me gurë“ etj. etj.

Duke e pasur parasysh çështjen se duke u përsëritur shpesh edhe ato trajta të gabuara, një ditë ato mund të bëhen “të natyrshme”, është e udhës që këto fjalë në konstruktet e dhëna më lart të mos dalin në këso formash, ashtu siç u theksuan, po të përdoren trajtat e drejta (sipas kuptimeve që kanë). Pra nuk duhet të themi ”Në aksident pati shumë të plagosur dhe të vrarë“, ose “Pesë persona u vranë dhe shumë të tjerë u lënduan nga përmbytjet e fundit në Kaliforni“, por: ”Në aksident pati shumë të mbytur (ose edhe shumë të vdekur) dhe të plagosur“ dhe “Pesë persona u mbytën (ose vdiqën) e shumë të tjerë u lënduan nga përmbytjet e fundit në Kaliforni“ etj.

Shpesh na bie të dëgjojmë në mjetet tona elektronike të informimit, ose t’i shohim të shkruara, në gazeta, revista, e nganjëherë edhe në libra, edhe konstrukte fjalish jo të drejta të ndërtuara me kompozitën ”bashkëngjit“. P.sh. ”Aksionit iu bashkëngjitën edhe të moshuarit“. “Ekipit futbollistik “Prishtina“ iu bashkëngjitën edhe lojëtarë me përvojë“, “Korit të shkollës iu bashkëngjit edhe Gresa“. etj.

Që në fillim mund të bie në sy se në të gjithë këta shembuj fjala “bashkëngjit” (që në të shumtën e rasteve po del në trajtën “bashkangjit”) po përdoret gabim në raport me kuptimin e vërtetë të saj.

Ç’kuptim shpreh fjala “bashkëngjit”?

Kjo fjalë ka këtë kuptim: “Lidh së bashku një shkresë a një dokument me një shkresë a dokument tjetër kryesor, ia shtoj një shkrese a një dokumenti kryesor (FGJSSH). Bashkëngjit një shkresë, një listë, një pasqyrë, një formular” etj. Pra mund të “bashkëngjiten” (por jo të “bashkangjiten”) dy a më shumë elemente me ngjitës, kapëse, apo me ndonjë mënyrë tjetër. Kështu pra mund të “bashkëngjiten” gjësende në mes veti, siç thamë, por nuk mund t’i “bashëngjitet” njeriu ndonjë organizate!? Është mjaft e çuditshme se si “hyri” kjo fjalë me këtë përdorim aq të gjerë. Po kjo, mbase, mund të shpjegohet me faktin se këto dy fjalë janë mjaft të ngjashme dhe duke u “nxituar”, sidomos kur të kihet parasysh dinamika e zhvillimit të ngjarjeve në mjetet e informimit, siç thamë, edhe mund të “përzihet” njëra me tjetën.

Dallimi kryesor, pra, është se “bashkoj” përveç se mund të përdoret, për të shprehur nocionin (kuptimin) e “ngjitjes” me diçka të një shkrese me ndonjë shkresë tjetër, kjo fjalë mund të përdoret edhe për të shprehur “bashkimin” e dy a më shumë frymorëve në një grup (ose në grupe të veçanta). P.sh. “Posa e hodha peshkun në det, ai u bashkua me të tjerët, por kurrsesi “… ai iu bashkëngjit të tjerëve”, sepse në këtë rast mund të kuptohet sikur peshku iu është “ngjitur” “lidhur” me një peshk tjetër ose një grupi të tillë?! Natyrisht se kur flasim e as kur shkruajmë askush nuk mendon kështu, sepse logjikisht kjo nuk ka kuptim. Por pasi që kështu nuk mendon askush, atëherë as nuk duhet ta shkruajmë e as ta themi në ligjërimet tona. Edhe fjalitë e tjera do të duhej të dilnin kështu: “Aksionit iu bashkuan edhe të moshuarit”, por jo “… iu bashkëngjitën (as “bashkangjitën”) edhe të moshuarit”. Ose: “Ekipit futbollistik “Prishtina” iu bashkuan edhe lojtarë me përvojë”, e jo :”… iu bashkëngjitën (bashkangjitën) edhe lojtarë me përvojë. Ose: “Korit të shkollës iu bashkua edhe Gresa”, e jo”…iu bashkëngjit edhe Gresa” etj. etj.

Nase JANI:Misteriozja” e Fatmir Terziut

Para disa vjetësh u ndesha me prozën e Fatmir Terziut. Nuk më kishte rënë rasti ta njihja më parë. Më pëlqeu tregimi i tij “Djalli i Argadasit” dhe e botova te Revista “Pelegrin”. Në vitin 2006, Fatmir Terziu, u bë edhe Fitues i Çmimit “Kadmus” në tregim. Duke e ndjerë veten pranë revistës “Pelegrin”, u bë mik dhe bashkëpunëtor i saj, (para se të bëhej miku ynë) duke na dhënë dhe ne nga vlerat e tij intelektuale.
Fatmir Terziu di ta përdorë aftësinë e tij intelektuale, jo vetëm në shërbim të vetes e të familjes, por edhe më gjerë, në shërbim të dritësimit të kulturës shqiptare. Ai e përdor mendimin e tij të lirë, jo vetëm tek “Fjala e Lirë”, ku bashkon mendimin intelektual shqiptar, por edhe në krijimtari të palodhur letrare, artistike, publicistike, etj.
Libri më i fundit me tregime “Misteriozja”, botuar nga “Globus R” e portretizon Terziun në një tregimtar, që di ta ndërtojë-zgjuar fjalinë dhe di çfarë të fusë brenda fjalisë së shkruar, që di të tregojë dhe e zgjedh atë që do të tregojë tek lexuesi.
Misteriozja nuk gjendet vetëm te tregimi me të njejtin titull, por gati në të 26 tregimet e vëllimit. Është “misteriozja” në atë që sjell shkrimtari për lexuesin.

Shumica e tregimeve të Terziut, janë të kursyer, pa zgjetje e stërzgjetje. Kur i lexon të kujtojnë ata tregimet e shkrimtarit amerikan, O’henry (William Sydney Porter, 1862-1910), të mjeshtrit bullgar Elin Pelini (1877-1949), apo të mjeshtrit tonë Dhimitër Pasko (Mitrush Kuteli, 1907-1967). Fjala e kursyer kërkon mendim të zgjedhur dhe kjo nuk i mungon Terziut.kopertina pas(2)
Tregimet e tij nisin nga e thjeshta dhe ashtu mbarojnë. (Teuta, me brishtësi shpirtërore dhe Dr. Davidi, tek “Tetovarja”. Jeta atë që humbet e gjen dhe duhet ta gjejë)…. Tregimet e këtij libri janë të dukshëm, shihen nga të gjithë, por shkruhen nga Terziu. Kjo dukje “nga të gjithë” e vështirëson shkrimtarin të bëj artin e të treguarit. Pikërisht këtu është dhe suksesi.
Tregimet kanë gjeografi, që nga vendlindja, shkolla ku mësoi e ku dha mësim, fshatrat e qytetet e Shqipërisë, e deri tutje në Europë, ku jetojnë europianët, por dhe shqiptarët e europianizuar. Terziu e sundon gjeografine e tregimeve me njohuritë që ka për jetën dhe qytetarinë-krijuese. Pasuria e tij intelektuale e ndihmon sukseshëm për këtë.
Tregimet kanë shtrirje kohore, në dy shekuj. Kjo e bën që të tregojë evolimin mendor e shpirtëror të njeriut, që rrjedh nga evolimi mendor e shpirtëror i shkrimtarit.
Mençurinë prej Nastradini të Xha Avramit, autori na e sjall me rrëfenjat-bëma, të ndara si tek “Dekameroni” i Xhovani Bokaçios. Mençuria e Xha Avramit bën “radiografinë” e shoqërisë në kohë. Terziu ka ditur ta zbulojë atë mençuri. Gjashtë rrëfenjat e xha Avramit janë udhë-jete, ku mund të ecësh po të dish të ecësh, sot në jetën “moderne”, pa fyell, pa qirinj e pa zagar e çifte-gjahu. Ngjitja në “majën e plepit” është më e lehtë se zbritja, ashtu siç ndodh edhe me njerëzit e politikës, që mendojnë se janë të “prerë” për t’u ngjitur dhe zbritja bëhet e papranueshme, mund t’i rrëzojë… Kush s’e njeh Dr. Sali Rexhepin (Tregimi “Mot i Qashtër”) dhe kush se dëgjon “Xha Avramin-popull” të Fatmir Terziut edhe mund ta pësojë…
… Dhe jeta e njeriut është “Jetë në zarf”. Edhe dita, edhe nata, edhe gjumi, edhe zgjimi, edhe puna, edhe dëfrimi, edhe familja, çdo gjë e çdo gjë, është brenda një zarfi, pa datë, pa muaj e vite. Është zarfi, që njeriu mban me vete dhe gjendet i futur brenda me jetën e tij. Arti i të shkruarit është jo realiteti i jetës, që jetohet, por realiteti që na jep shkrimtari. Këtë art do të gjejë lexuesi te libri i sapo dalë këto ditë në treg “Misteriozja”…..

Poetë të mëdhenj shqiptarë

FATMIR TERZIU

( Poezia e Fatmir Terziut është poezi e shpirtit,e ndjenjës së madhe,poezi e thëllimave dhe e gjerësive. Vargjet e Fatmirit janë drithëruese dhe drithmojnë. Në betejat e përditshme të jetës, poezia e Fatmir Terziut, është poezi e pjekur, e tymosur, kuptimplote. Poezia e Fatmir Terziut është një gjak i ri në letersinë tonë të bukur)

Nga Rrustem Geci – Dortmund

Në komunitetin letrar në internet dhe nëpër faqe të revistave dhe forumeve, emri i Fatmir Terziut është i pranishëm kudo. Asgjë nuk mund të mos kthehet.Fatmiri jeton dhe bashkëjeton me poezinë, „Ecja e tij në qelq“ është një shqetësim i madh në ngushticën e shpirtit. Pejsazhi poetik i Fatmirit është i gjerë dhe i thellë. Poeti nuk ndalon,shpërthen të gjitha vetmitë që e rrethojnë. Libri “Ecja në qelq” i Fatmir Terziut thyen gjithë xhamat që poeti shpirtin ta prekë këthjellët, me duart e tij të gjelbërta.

Fatmiri është poet I konsoliduar, dhe I mirëfilltë. Libri “Ecja në qelq” shprehë qartë urdhërin hyjnor të poezisë. I guximshëm si poeti, ai nuk është I ndikuar nga shtrëngimi I hijeve, apo heshtjet anakronike të kohës. Nëpër dallgët memece të jetës, aty ku unë bashkëjetoj, poeti qartëson të bukurën,të dhimbshmen, të pazgjidhurën.”Ecja në qelq” është një poezi që të lë pafjetë,dhe të drithmon.Ai edhe kur shkruan në letër, edhe kur shkruan në qelq, Fatmiri ka token dhe qiellin e tij, hapësirën ku ai vzionon.

Libri “Ecja në qelq” është një poezi që shpie në të ardhmen, në kopshtin me ngjyra të shpirtit . Fatmiri është kopështar I madh I fjalës poetike. Në shpirtin e tij prej poeti, Fatmiri ka disa puse në artin e tij.Krojza nga më sublimet, prushëza nga më intimet, motive nga më të përbashkëtat.

Në poezinë “Koha e njeriut” poeti guximshëm dialogon me kohën, me dhimbjen,me të bukurën. / Kohën e gozhduam mureve / E futëm në dosje / në sirtar e kyçëm…/ iu qepëm… së prapthi / kohën që na kishte grabitur më parë…/ Këto dhe qindra vargje të tjera Fatmirin ( pa e tepruar ) e ngrejnë në piadestalin e poetëve të mëdhenj shqiptar. Ecja në qelq , është një kohë e njeriut, një kohë që vetëm sa ka filluar. Për ta copëtuar atë kohë shprehet poeti, kohës I vumë emra të hajdutëve të saj/ dhe thirrëm kohën si prone e tyre / duke mos e kuptuar se bënim të njëjtin faj/. Koha nuk shahet thotë poeti,..koha ka kohën e saj… shkruan poeti Terziu.

Të bërit poet nuk është I lehtë. Kohën nuk është vetëm ta ndjesh, por edhe ta shkruash. Sa herë jemi bijë të kohës, na qëllon të ulem në shesh dhe ta ndjejë poezinë, vullkanin që vlon në mua. “ Ecja në qelq “ shprehet Terziu më lidh me kohën, me të fshehtën e ajrit, dhe zemërimin e së bukurës. Asgjë e virgjër më s´ fluturon, pa I vënë një shenjë, një gërvishtje, nga ata që komandojnë këtej. Plot është sheshi I betejave, sheshi I të kundërtave, i të ndryshmëve, i të pamundshmes.Kjo është bota jonë,fati që po e jetojmë.Po e mbylli këtë ese me një urim vëllazëror, rrofsh o poet I gjakut tim, rrofsh!..

GJURMUESI I VRASJEVE ENIGMATIKE

Arif Molliqi “Gruaja e vizatuar nudo”, roman. – Botoi “Faik Konica”.-Prishtinë 2008

Nga Ali D. Jasiqi

Numri i punëtoreve tanë që punojnë në botën e jashtme, dhe të cilët pos punës se tyre të rëndomtë merren edhe me krijimtari artistike nuk është i vogël. Disa prej tyre janë afirmuar në lëmin e arteve figurative, të tjerët në ato skenike e të ngjashme. Ndërkaq, numri më madh i tyre kanë bërë emër në fushën e letërsisë, duke botuar vepra në të gjitha lëmit e krijimtarisë letrare: në poezi, prozë , në studime letrare apo edhe në dramë. Do theksuar se në të shumtën e rasteve krijimet e tyre sjellin risi në letrat shqipe, nga se ata, në kontakt me letërsitë e vendeve ku jetojnë thithin prej tyre nektarin e domosdoshëm për realizime letrare e artistike në një anë dhe në anën tjetër mallëngjimi apo dashuria për vendlindjen dhe njerëzit e saj, të përjetuara nga largësia është më e madhe se e atyre që jetojnë në fshatin apo qytetin e lindjes. E ky është edhe një nga faktorët që ndikojnë në ndjeshmërinë e krijuesve artistik, në zgjimin e ndjenjave suptile të domosdoshme për krijimtari artistike, veçmas në poezi. Përvoja e fituar nga leximi i veprave të shkrimtarëve të njohur në vendet në të cilat qëndrojnë ata u ndihmojnë ta përsosin shprehjen, ta begatojnë figuracionin dhe ta përsosin stilin. Në mesin e këtyre shkrimtarëve që krijojnë në diasporës, siç i quajmë ne, që me sukses e kultivojnë fjalën e bukur artistike padyshim se dallohet Arif Molliqi, i cili ka vite që e ndeshim në shtypin tonë. Derisa ishte student i gazetarisë në Prishtinë shkruante dhe botonte punim humoristike, herë me emër të plotë e më shumë me pseudonime të ndryshme: si Boksh Baruti, Topuz Bërryli, Prenk Sherri e tjerë. Këtë e bënte për arsye të ndryshme ndër të cilat duhet theksuar frikën nga pasojave që mund të kishte nga politika e ditës, që nuk ishte e favorshme për intelektualet. Në ndërkohë ai bëri emër edhe në letërsi. Pas botimit të disa përmbledhjeve të suksesshme me poezi, këto ditë botoi edhe romanin e tij të radhës me titull “Gruaja e vizatuar mudo”, vepër kjo që zgjon kërshërinë e lexueset jo vetëm me gjuhën e pasur dhe
të pastër shqipe, por edhe me temat, përkatësisht syzhetë në të cilat i vendos ai protagonistet e veprës se vet.
Romani në fjalë,që për kah forma e shtruarjes se lëndës ngjan në mënyrën e shkrimeve kaftane, për të mos thënë se në një mënyrë nga pak u përngjet veprave kriminalistike, trajton disa tema interesante dhe ka një syzhe mjaft tërheqëse që e bënë lexuesin për vete dhe nuk e lejon ta ndërpres leximin pa i ra në fund veprës, me një fjalë është roman që lexohet me një frymë. Të tillë e bëjnë atë edhe ngjarjet që përshkruhen, në një anë dhe rrjedhshmëria dhe lidhshmëria e tyre në anën tjetër, duke krijuar kështu një tërësi, një roman fabula e se cilit është vendos në ditët e sotme dhe në të kaluarën jo të largët,me protagonistë që si dje edhe sot veprojnë me të njëjtën mënyrë, me të njëjta metoda të sjelljeve, në një qytet të Kosovës, që për nga përshkrimi i ambienti dhe të lokaliteteve që zihen në gojë nuk është vështirë të përcaktohet se fjala është për qytetin buzë Erenikut, atë te Mëhallës se Hadumit ,“Kroi i Panxhalles” e lokalitete tjera të njohura, pra për Gjakovën, nga i cili qytet janë edhe protagonistet kryesor të veprës në shqyrtim.
Qe në prolog autori na njofton me protagonistet kryesor të romanit, me ata që e mbajnë barrën kryesore dhe në të njëjtën kohë paralajmëron situata të rrezikshme, absurde, që do të ndodhin në këtë qytet. Në ambientet e një hoteli të këtij qyteti janë varrmihësit, por edhe Lisi,vrasja e të cilit, përkatësisht përpjekja për të zbuluar vrasjen enigmatike të tij është në qendër të fabulës së veprës,me në fjalë është strumbullari i gjithë veprës. Aty janë edhe Selmani i Orosh Tushës, Loshi i Zi, Dush Rrapi e të tjerë, personalitete që i gjejnë me kapitujt vazhdues të romanit. Në këtë pjesë, pra në prolog, Arif Molliqi e njofton lexuesin edhe për vrasjen e tre studentëve në kufi, por edhe të Curr Bregut, gjëja se kanë tentuar ta kalojnë atë ilegalisht. Vrasja e tre nxënësve kishte ndodhë në realitet çka dëshmon se Arif Molliqi e ka shfrytëzuar me mjeshtri ngjarjen e vërtetë, përkatësisht i ka mishëruar artistikisht atë.
Rudina e Curr Bregut e lajmëron Sokolin për vrasjen e Lis Llukës dhe ky e lenë punën në Hamburg dhe kthehet në Kosovë për të gjurmuar vrasësit e shokut të tij të dikurshëm, piktorit të njohur. Sokoli në rrugëtimin e tij kalon nëpër peripeci të shumta dhe në fund në saje të dëshmive të Rudinës, të cilat kujtime kishte filluar t’i botonte një gazetë e mëson të vërtetën për vrasëset serike që kishin ndodhë në qytetin e lindjes si dhe për kurdisjet që u bëheshin njerëzve të ndershëm nga shpirtkëqijtë. Në kapitujt e parë të romanit autori përshkruan me mjeshtri udhëtimin e Sokolit, që ndeshet në gërmadhat e shtëpive të djegura,çka do të thotë se kemi të bëjmë me zhvillimin e disa ngjarjeve që ndodhin pas luftës së fundit. Protagonisti kryesor i romanit, përkatësisht rrëfimtari shëtit nëpër qytet, hyn në kafene duke e vërejtur atmosferën herë herë të pakëndshme e nganjëherë edhe të mirë varësisht nga njerëzit që i ndesh në këto ndeja. Në këtë vazhdë mësojmë edhe për shoqërinë që kishte ky me Lis Llukën dhe me Dush Rrapin dhe momentin kur merr vendimin që të shkojë në emigracion. Është ky një vendim i vështirë, por të thuash i pashmangshëm në rrethanat e krijuara.
Romani nderohesh ashtu që po thuajse krejt ngjarjen e rrëfen narratori, përkatësisht Sokoli, duke e shoqëruar nganjëherë edhe Rudina. Në realitet Molliqi në një formë ose tjetër e sjell në qendër të vëmendjes se lexuesit se romanit edhe Lis Llukën e Jakovës, piktorin që është edhe strumbullarin e ngjarjes, vrasja e të cilit kishte shkaktuar tronditje në mesin e bashkëvendasvet dhe ishte maskuar aq mirë sa që askush nuk mund ta zbulonte të vërtetën e këtij krimi monstruoz. Aty është edhe Rudina , kjo figurë sa tragjike aq edhe enigmatike, një femër që ndodhet në mes të personazhit sa mëkatare aq edhe e viktimizuar. Fundi i saj është tragjik. Asaj i është vrarë burri, Curr Bregu, i dënuar më parë dhe pas vuajtjes se dënimit në burgjet e ish Jugosllavisë vritet kush e di ku dhe i kurdiset se gjëja ka tentuar të kalojë ilegal të kufirit shqiptaro-shqiptar,përkatësisht kalimin e kufirit në mes të ish- Jugosllavisë dhe Shqipërisë dhe në të cilin humben jetën shumë njerëz. I është dhunuar dhe vrarë motra dhe pastaj i është vra edhe djali, i cili kishte qenë në betejën e Koshares dhe në fund vritet edhe vet me rrethana enigmatike. Në vrasjen e saj kanë dorë shumë njerëz, ata që të vrasin natën dhe të qajnë ditën, çfarë ishin Selmani i Orosh Tanushës, Dushi R. të cilët kishin kërkuar që ky i fundit ta lexonte lamtumirës për bashkëshorten e Curr Bregut, në vrasjen e të cilit kishin dorë edhe ata vetë. Këta i kurdisin vrasjen dhe i zhdukin gjurmët e tyre në forma të ndryshme. “Për të kaluarën mos ke frikë. Të gjitha dosjet e policisë që lidhen me Curr Bregun dhe me Lis Llukën, e ndonjë tjetër, ku lakohen emrat tonë kam arritur t’i asgjësoj. Isha në Nish, pagova një njeri dhe ato dosje janë djegur. Askush nuk e di se çfarë ka ndodhur atëherë. Fjalët që fliten Çarshisë mos i dëgjo. Ti bëhu i shurdhër...!” Ky citat nga bisedat e tyre e zbulon fytyrën e vërtetë kriminale të këtyre njerëzve të paskrupullte, që nuk kanë karakter. Kjo ndodh edhe me vrasësit të Rudinës,që është i ngjashëm me atë të Lis Llukës, sepse”Rudina kishte qitur në shitje tri piktura të një formati 80x100 cm, një gjerdan të kuq dhe dy tjerë prej floriri, një zinxhir prej ari me pesë lira të rrethuar,dy palë vath:njëra prej ari e tjetra prej argjendi. Në këtë publikim ( fjala është për shkrimin e një gazete – nënvizimi ynë A.D. J) thuhej se për shitje kishte edhe libra, dhe dy dorëshkrime...” Dhe këto do të ishin të mjaftueshme për vrasjen e saj, që të humbin gjurmët e dokumente të atyre dokumenteve që do të mund të ndihmonin zbulimin e vrasjeve të shumta dhe aktorët e tyre,që kishin ndodhur në qytet. Kufomën e saj e kishin gjetur në breg të Drinit dhe policia kishte thënë se “ vrasësit kishin pasur për qëllim tjetër përveç një plaçkitje që kishte ndodhur nga ca tipa të pasjellshëm e të paedukuar”.
Protagonistet e romanit në shqyrtim janë ose artist ose dashamirë të artit, qoftë të pikturës apo edhe të teatrit. Madje në pjesë bukur e mirë e ngjarjeve zhvillohet në këso ambientesh, si në atelienë e Col Gurit apo edhe në holin e teatrit, ku shkojnë edhe kriminelët gjëja si dashamirës të artit. Romani dallohet edhe për një cilësi të veçantë të shtruarjes se lëndës. Autori me mjeshtri zgjon kërshërinë e lexuesit duke krijuar situata të veçanta për të përcjellë rrëfimin me intriga të shumta, me dashuri, por edhe urrejtje, me paradokse, elemente groteske elemente këto që e bëjnë atë prozë të suksesshme. Kështu autori do të rrëfeje për “gomarin që fluturon”në Fushë Kosove,për ”gruan që bën dashuri me një të vdekur”, “për macen e zezë” e të ngjashme .
Të gjitha këto i japin një gjallëri fabulës qendrore të romanit, e largojnë monotoninë dhe e freskojnë lexuesin për të vazhduar me kërkimin e së vërtetës për vrasjet enigmatike, që nuk janë edhe të pakta dhe të cilat bëhen për qëllime të caktuara, në radhë të parë për zhdukjen e fakteve që do t’i zbulonin vrasësit. Si i këtillë ky roman hyn në grupin e veprave të realizuara, vepër që meriton të lexohet dhe rilexohet dhe të ruhet në bibliotekat tona. Sepse është një realizim i suksesshëm, një roman që shënon një realizim të suksesshëm të autorit dhe në të njëjtën kohë edhe një arritje cilësore në prozën tonë bashkëkohore shqipe.

Dëshira për t’u shkollue në gjuhën shqipe e detyroi të largohet nga Gjakova

Selman Riza lindi më 21 dhjetor të vitit 1909 në Gjakovë, është albanolog dhe shkrimar shqiptar nga Kosova.

Selman Riza kreu mësimet fillestare në mejtepin e xhamisë së “Haxhi Ymerit” ndërsa i vazhdoi në mejtepin “Ruzhdie”.

Dëshira për t’u shkollue në gjuhën shqipe e detyroi të largohet nga Gjakova, nga Kosova, qysh në moshën 13-të vjeçare. Në vitin 1922 u nisë kambë për në Tiranë, ku menjëherë u regjistrue në shkollën plotore “Naim Frashëri”, në të cilën, në vitin 1925, u shpall nxënësi më i mirë në shkollë.

Në vitin 1925, Selman Riza i vashdon mësimet në Liceun e Korçës, që aso kohe ishte shkolla më me emër në Shqipri. Edhe në Korçë, sikur në Tiranë, Selman Riza ishte nxënësi më i dalluar, me rezultate të shkëlqyeshme.

Në vitin 1932, Ministria e Arsimit i dha një bursë Selman Rizës për të ndjekur studimet në Universitetin e Tuluzës në Francë.

Në Universitetin e Tuluzës në Francë, Selman Riza brenda tri vjetësh kreu dy fakultete! Gjatë viteve 1932-1935 mbaroi Fakultetin e Gjuhës dhe Letërsisë Franceze dhe Fakultetin e Drejtësisë.



“Ditët e albanologjisë”, përkujtojnë veprën e prof. Selman Rizës

Konferencë shkencore, për albanologun që krijoi një thesar të çmuar në fushën e gjuhësisë dhe arsimit shqiptar

“Ditët e Albanologjisë” nisën dje me një sesion shkencor kushtuar albanologut Selman Riza, në 100-vjetorin e tij të lindjes. Në këtë sesion shkencor akademikë, studiues, gjuhëtarë kanë vlerësuar kontributin e profesor Rizës. Akademikët në konferencë theksuan se kontributi i tij në fushën e albanologjisë ka qenë i madh, por ai ka mbetur i pavlerësuar siç duhet gjatë periudhës së komunizmit. I biri i prof.Rizës, akademiku Emin Riza i njohur për studimet e tij,tregon se kjo konferencë vjen në kuadrin e asaj lëvizjeje kulturore që kërkojnë shumë figura të shquara të kombit tonë.

“Kjo konferencë është në kuadrin e përkujtimit të 100-vjetorit të lindjes së prof. Selman Rizës, im atë. Kjo bëhet në kuadrin e asaj lëvizjeje kulturore dhe normale që kërkon që figurat e shquara të kombit shqiptar në fusha të ndryshme të jetës shoqërore, politike etj, që janë hequr krejtësisht nga qarkullimi prej regjimit më totalitar të shekullit 20 në Evropë, që ishte Enverizmi apo bolshevizmi ekstrem të kujtohen”, pohon Riza. Më tej ai shton se pas viteve ’90 janë bërë përpjekje të vogla për të nderuar punën e albanologut. “Selman Riza tashmë po vlerësohet dhe që nga viti ‘90 kanë filluar përpjekje minimale për vlerësimin e tij, por natyrisht gjithçka do kohë dhe ky 100-vjetor i lindjes së tij ka krijuar kushtet për një thellim në kontributin e Selman Rizës në fushën e shkencës shqiptare dhe të mëmëdhetarizmit, një temë e cila është ende reale për kombin shqiptar dhe pavarësisht në mos sot, nesër do të shihemi në Europë, gjithsesi përfshirja e Shqipërisë në Europë si dhe kombeve të tjera nuk do të thotë shkombëtarizim i shqiptarëve, por do të thotë heqja e kufizimeve, që në një mënyrë pengojnë bashkëmarrëdhëniet dhe zhvillimin e përbashkët të mbarë Evropës dhe pse jo dhe të botës”, vijon akademiku Riza. E përtej vlerës që pati metodika e albanologut Riza në gjuhen shqipe, albanologët kanë diskutuar edhe për problemet e saj ditëve të sotme. Kreu i Akademisë së Shkencave të Kosovës, Besim Bokshi, ka përsëritur edhe njëherë nevojën e unifikimit të gjuhës zyrtare mes Prishtinës e Tiranës. Të pranishëm në këtë veprimtari ishin edhe Kryetari i Akademisë së Shkencave të Republikës së Shqipërisë, Prof. Gudar Beqiraj, rektorë dhe dekanë të universiteteve, albanologë dhe gjuhëtarë, anëtarë të Akademisë së Shkencave, të Qendrës së Studimeve Albanologjike të Tiranës si dhe të Kabinetit të Presidentit të Republikës. E ndërkohë që “Ditët e Albanologjisë” do të vijojnë sot dhe nesër, në mjedise të Akademisë së Shkencave në QSA, si dhe në Muzeun Kombëtar, ku do të zhvillohen ceremoni të ndryshme për promovime botimesh albanologjike, tryeza debatesh shkencore, ekspozita të përkohshme si dhe referate e kumtesa nga albanologë, studiues e akademikë të fushës në fjalë.

Urdhri “Nderi i Kombit” për albanologun Selman Riza

Presidenti i Republikës, Prof. Dr. Bamir Topi dekoroi dje albanologun Selman Riza me Urdhrin “Nderi i Kombit” (Pas vdekjes), me motivacionin: “Shkencëtarit të shquar, që me veprën e tij krijoi një thesar të çmuar në fushën e gjuhësisë dhe arsimit shqiptar, personalitetit të spikatur, me kontribut shumë të rëndësishëm në zhvillimin e albanologjisë”. Me këtë rast, në Presidencë u zhvillua ceremonia solemne. Pas ekzekutimit të himnit kombëtar dhe leximit të dekretit presidencial nga Sekretari i Përgjithshëm, Aleksandër Flloko, në shenjë nderimi dhe respekti për punën kolosale të shkencëtarit të shquar të lindur në Gjakovë, Presidenti Topi i dorëzoi Urdhrin e lartë dhe dekretin përkatës familjarëve të Selman Rizës. Në emër të tyre përshëndeti Prof. Emin Riza, i biri i albanologut të shquar: “Më lejoni zoti President, që në emër të familjarëve, të afërmeve dhe njohësve të veprës së Selman Rizës, t’ju shpreh nderimet e sinqerta për vlerësimin e veprimtarisë së tij disa rrafshe! Ky vlerësim vjen natyrshëm në kuadrin e ri politiko-shoqëror të Shqipërisë, e cila thuajse njëzëri hodhi poshtë përgjithmonë ç’njerëzinë e bolshevizmit të skajshëm, apo enverizmit.

Riza, Selman: Vepra 1-4 / Oeuvres 1-4

VEPRA 1 - OEUVRES 1

AKADEMIA E SHKENCAVE DHE E ARTEVE E KOSOVËS, botime të veçanta XXII, SEKSIONI I GJUHËSISË DHE I LETËRSISË11, 1996, ff. IX+566, 17x24 cm. Red.: Idriz Ajeti , Besim Bokshi , Rexhep Ismajli .

Përmban:

R. Ismajli : Selman Riza ;

Tri monografina albanologjike, 1944

Fillimet e gjuhësisë shqiptare 1952

Pesë autorët më të vjetër të gjuhës shqipe, 1961

Dy versionet e veprës së Bogdanit , 1962

Nyjat e shqipes në tekstet e pesë autorëve tanë më të vjetër, 1968

Relacion i zgjeruar mbi ribotimin kritik të Gjon Buzukut nga Eqrem Çabej , dorëshkrim 1958

DiSeksioni i Arteve teza mbi tre dorëshkrimet e Katekizmit të Matrëngës , 1962

Vehtësia dhe veprat e Pjetër Budit (1566-1622), 1977

Vlerësimi i figurave të shquara të kombit tonë vital gjatë mbarë historisë së tij shumë tragjike, është vlerësim i mbarëkombit, i cili rriti dhe i vuri ato në krye të mendimit shqiptar, gjithherë mëmëdhetar dhe të arsyeshëm njëherazi. Veprimtaritë e gjera në Kosovë, me ndihmesën e Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës e të Komunës së Gjakovë, të cilat krahas kujdesit për rivarrimin e eshtrave të Selman Rizës në vendlindje, ngritjes së bustit në qendër të Gjakovës dhe dekorimit me Medaljen e Artë të Lirisë prej Presidentit të Kosovës, zotit Fatmir Sejdiu, u shoqërua me botime të rëndësishme. Konferencat shkencore të mbajtura prej universiteteve të Tiranës, Korçës dhe Shkodrës, janë ndihmesa të prekshme për vlerësimin e veprës së Selman Rizës. Dhënia e titullit “Nderi i Kombit”, prej Presidentit të Shqipërisë, zotit Bamir Topi, në kuadër të Simpoziumit “Selman Riza, gjuhëtar dhe atdhetar i shquar”, me rastin e 100-vjetorit të lindjes së tij, përmbyll denjësisht këtë përvjetor, duke i hapur rrugën njohjes më të gjerë dhe të gjithhershme të veprës së Selman Rizës për kombin, gjuhën shqipe dhe mendimin e lirë.
Flori Bruqi

Dhurata Hamzai: Plotësohet amaneti, eshtrat e Selman Rizës shkojnë në Gjakovë




Nga Dhurata Hamzai

-Në 100 vjetorin e lindjes së njërit prej gjuhëtarëve më të njohur shqiptarë, Selman Riza, Akademia e Shkencave dhe Arteve të Kosovës organizoi dje një konferencë për median kushtuar jetës dhe veprës së tij. Njëkohësisht një tjetër konferencë do të zhvillohet sot paradite në Akademinë e Shkencave në Tiranë për të nderuar figurën e gjuhëtarit të shquar, me rastin e largimit dhe rivarrimit të eshtrave të tij në Gjakovë

Amaneti i gjuhëtarit Selman Riza do të përmbushet pikërisht në 100 vjetorin e lindjes së tij. Para se të vdiste ai kishte lënë dy amanete, njëri prej të cilëve tashmë është përmbushur e tjetri pritet të përmbushet të enjten që vjen. Më 24 nëntor do të bëhet sjellja e eshtrave të Selman Rizës nga Tirana në Gjakovë. Më 25 nëntor do të organizohet pritja solemne në një aktivitet akademik në sallën e kuqe të Pallatit të Rinisë, në Prishtinë, ndërsa më 26 nëntor do të zhvillohet ceremonia e rivarrimit në varrezat e Gjakovës. Amaneti i parë i tij ka qenë që eshtrat e tij të rivarrosen në Kosovë dhe amaneti tjetër ka qenë që shkrimet e tij t’i besohen për trajtim akademik Rexhep Ismajlit dhe ky amanet është përmbushur, sepse R.Ismajli i ka mbledhur dorëshkrimet e tij dhe i ka botuar në vëllimin e pestë të veprës së plotë të Selman Rizës. Plotësimin e njërit prej amaneteve e ka pohuar dje në një konferencë të posaçme për median edhe kryetari i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës, akademik Besim Bokshi. Ai ka pohuar se: “që në prill të këtij muaji është formuar një këshill organizues për manifestimin e 100 vjetorit të lindjes së Selman Rizës, në të cilin synojmë të jenë të përmbushura dy amanete që ka lënë. Amaneti i parë ka qenë që eshtrat e tij të rivarrosen, siç thotë ai, në Kosovën shqiptare. Kjo s’ka dyshim që kupton se ai shkoi me shpresën e pashuar se Kosova dikur do të jetë e lirë. Dhe ja zhvillimet në botën shqiptare ndodhën të atilla që të mund të realizohet ky amanet i tij”, tha Bokshi, duke shtuar se “Amaneti i tij i dytë ka qenë që dorëshkrimet e tij, t’i besohen për trajtim Akademik Rexhep Ismajlit, dhe ne konsiderojmë se ai nuk ka pasur mundësi të gjejë person më të përshtatshëm, për të kryer me përkushtim këtë punë shumë të rëndë, sepse është dashur të lexohen e në disa raste edhe të deshifrohen dorëshkrimet e tij. Kështu që Akademik Rexhep Ismajli i ka mbledhur ato dorëshkrime në vëllimin e pestë të botimeve të Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës”. Aktivitetet gjatë këtyre ditëve në Kosovë do të bëhen nën përkujdesjen e Presidentit të Republikës, Fatmir Sejdiu. Ndërkaq, Akademik Rexhep Ismajli, i cili është edhe Kryetar i Këshillit Organizativ të Manifestimit, në përbërje të të cilit janë edhe Akademik Besim Bokshi, Akademik Idriz Ajeti, Akademik Mehmet Kraja, Ibrahim Berisha, këshilltar i Presidentit Sejdiu, Agim Hyseni, zëvendësministër në Ministrinë e Arsimit, Lirie Kajtazi, zëvendësministre në Ministrinë e Kulturës si dhe Pal Lekaj, kryetar i Gjakovës, ka thënë se fillimisht do të bëhet sjellja e eshtrave të Selman Rizës nga Tirana në Gjakovë. Ai shtoi se ky komision ka bërë një program të përshtatur sipas nevojave dhe synimeve. “Presidenti i Republikës së Kosovës Fatmir Sejdiu ka vendosur që me këtë rast ta dekorojë prof. Selman Rizën më njërën prej dekoratave më të larta që ka, Dekoratën për Liri, dhe i gjithë manifestimi në Prishtinë dhe Gjakovë do të mbahet nën patronazhin e Presidentit Sejdiu”, ka thënë Ismajli. Gjatë këtij manifestimi do të prezantohen edhe botimet e veprave që Akademia e Shkencave dhe Artit të Kosovës, që nga 1996-a deri në vitin 2004 ka botuar katër vëllime të veprave të prof. Selman Rizës. Ismajli shtoi se “Selman Riza ka qenë një dijetar me fat shumë të keq, i përndjekur politikisht edhe në kohën e Italisë dhe po ashtu edhe në kohën e ish Jugosllavisë si dhe në Shqipërinë Komuniste. Prandaj ka qenë e vështirë që të gjitha dorëshkrimet e tij të botoheshin. Kur përfunduam vëllimin e katërt dhe thamë që ishte kryer puna e veprës së Selman Rizës, ndërkohë na doli mundësia që të shohim dhe dorëshkrime të tjera. Edhe pse ishte një punë e vështirë për ne, bëmë disa përpjekje dhe vëllimit të katërt i shtuam vëllimin e pestë të veprave këtu në Akademi me 572 faqe ku përfshihen edhe dorëshkrime tjera”, tha Ismajli, i cili para pak kohësh ka botuar librin me titull “Pasionet dhe pësimet e Selman Rizës”. Me përjashtim të një dorëshkrimi të Selman Rizës që deri më sot e ka poseduar Akademia e Beogradit në Serbi dhe disa dorëshkrime të tjera, “Akademia e Shkencave dhe e Arteve të Kosovës, i ka përmbledhur dorëshkrimet e një dijetari të thellë por të neglizhuar dhe më në fund dorëshkrimet e tij po i kemi të plota”, ka pohuar Ismajli për median, duke shtuar se ky vëllim ka vlera të rëndësishme. Në Kosovë, që në vitin 1979, është botuar nga “Rilindja” në Prishtinë, vepra e Prof. Selman Rizës me titull “Studime albanistike” (Pjesa e Parë). Kjo vepër shkencore është vepër përmendore, sepse në historinë e albanologjisë zë një vend të rëndësishëm. Në gjithë veprimtarinë shkencore Selman Riza është shquar edhe si gjuhëtar kritik. Shkolla shqiptare e kritikës shkencore, po të flitet për një të tillë te ne, pa dyshim fillon me Selman Rizën si themelues i saj. Ai kritikon me ashpërsi të pashembullt diletantizmin, mediokritetin, përshkrimin e thjeshtë e të pathelluar, konformizmin, vetëkënaqësinë e tepruar e të pambështetur në studimet për gjuhën shqipe. Në themel të kritikës së tij gjuhësore qëndron zbulimi i së vërtetës shkencore. Një vend të rëndësishëm në veprimtarinë shkencore të Selman Rizës zë edhe studimi i gjuhës së shkrimtarëve tanë të vjetër shqiptarë dhe arbëreshë: Gj. Buzukut, P. Budit, F. Bardhit, P. Bogdanit, L. Matrëngës.

Kalavari heroik i Rizës

Selman Riza u lind më 21 dhjetor 1909 në Gjakovë, ku i kreu mësimet fillestare në mejtepin e xhamisë së “Haxhi Ymerit” dhe më pas i vazhdoi në mejtepin “Ruzhdie”. Dëshira për t’u shkolluar në gjuhën shqipe e detyroi të largohet nga Gjakova, nga Kosova, qysh në moshën 13-të vjeçare. Në vitin 1922 erdhi në Tiranë, ku menjëherë u regjistrua në shkollën “Naim Frashëri” dhe në vitin 1925, ai u shpall nxënësi më i mirë në shkollë. Në vitin 1925, Selman Riza i vazhdon mësimet në Liceun e Korçës, që asaj kohe ishte shkolla më me emër në Shqipëri. Edhe në Korçë, ashtu si në Tiranë, Selman Riza ishte nxënësi më i dalluar, me rezultate të shkëlqyera. Pedagogët e Liceut, francezë e shqiptarë, të gjithë flisnin me admirim për Selman Rizën, nxënësin gjakovar. Leon Perre, Drejtor Teknik i Liceut të Korçës, do t’i shkruante një shkresë Ministrit të Arsimin në Tiranë, me këto fjalë: “Selman Riza është një i ri tepër i talentuar, shumë serioz, i cili do të mundë me të njëjtën lehtësi të kryej çdo degë të studimeve universitare, dhe unë nuk dyshoj që të mos i bëjë më vonë nder atdheut me emrin e tij”. Në vitin 1932, Ministria e Arsimit i dha një bursë Selman Rizës për të ndjekur studimet në Universitetin e Tuluzës në Francë. Në Universitetin e Tuluzës në Francë, Selman Riza brenda tri vjetësh kreu dy fakultete! Gjatë viteve 1932-1935 mbaroi Fakultetin e Gjuhës dhe Letërsisë Franceze dhe Fakultetin e Drejtësisë. Me dy diploma në xhep, të Letërsisë dhe Drejtësisë, Selman Riza u kthye menjëherë në Atdhe, për t’i shërbyer Shqipërisë. Ministria e Arsimit e caktoi si pedagog në Liceun e Korçës për të punuar, aty ku edhe vetë para disa vjetësh kishte mësuar. Që nga 7 Prilli 1939, dita kur Italia Fashiste e pushtoi Shqipërinë, Prof. Selman Riza doli hapur kundër pushtimit prej fashistëve të Musolinit. Më 28 Nëntor 1939, në demonstratën madhështore të organizuar në Korçë, në Ditën e Flamurit, Ditën e Pavarësisë, Selman Riza u arrestua, u burgos, sepse ishte kundër pushtimit të Italisë. Internohet prej policisë fashiste si “element i rrezikshëm dhe si kundërshtar i vendosur kundër politikës italiane” dhe dërgohet në Ventotone të Italisë. Internimi në Ventotone të Italisë nuk e dobësoi, nuk e frikësoi as nuk e dorëzoi Selman Rizën, përndryshe e forcoi...! Edhe kur u lirua nga internimi, në tetor 1941, edhe pse pushtuesi nuk e la me punue në profesionin e tij, Selman Riza vazhdoi të vepronte si një atdhetar nacionalist, kundër pushtuesit italian, fashist... Në korrik të vitit 1942 kthehet në Kosovë, ku jetoi e veproi në Prizren e Gjakovë. Përveç veprimtarisë shkencore, në studimet albanistike, Selman Riza në Kosovë, gjatë viteve 1942-1944, merret edhe me veprimtari politike. Veprimtaria politike e Selman Rizës synonte që përmes Lëvizjes Irrendentiste Antifashiste, të cilën e kryesonte, të bëhej bashkimi i Kosovës, bashkimi i trojeve shqiptare në Maqedoni, me Shqipërinë. Këto synime pasqyrohen, argumentohen dhe propagandohen në traktatin programatik me titull: “Manifesti i Irredentizmit Antifashist”, të cilin Selman Riza e botoi në Tiranë, në dhjetor të vitit 1943. Piter Kemp, një nga përfqësuesit të Misionit Anglez në Shqipëri, gjatë Luftës së Dytë Botërore, për Selman Rizën, raportonte: “Ai është truri i Partisë së irredentistëve...” Por mjerisht, kjo Lëvizje Irredentiste, e udhëhequr nga Selman Riza, nuk e kishte përkrahjen e Forcave Aleate, të cilat përkrahën komunistët e Enverit në Shqipëri dhe të Titos në Jugosllavi... Kur forcat partizane-komuniste-çetnike e morën pushtetin në Jugosllavi, për t’i shpëtuar arrestimit, Selman Riza u largua nga Gjakova, Kosova, dhe shkoi në Shqipëri. Vetëm disa ditë pas kthimit në Shqipëri, arrestohet e burgoset në Tiranë! Me kërkesën e Jugosllavisë, tre muej pas qëndrimit në burgun e Tiranës, Selman Riza transferohet në burgun e Prishtinës, për t’u dënuar e gjykuar si “kosovar anti-jugosllav”. Prof. Selman Riza qëndroi në burgjet jugosllave mbi tre vjet e gjysmë, nga korriku i vitit 1948 deri në gusht të vitit 1951, ku lirohet sepse ishte i sëmurë rëndë, por nuk lejohet të kthehet në Kosovë, ndërsa u lejua që të jetojë në Sarajevë, nën mbikqyrje të vazhdueshme. Në Sarajevë qëndroi si në internim, vazhdimisht në mbikqyrje, survejim, prej vitit 1951 deri në vitin 1955, ku s’kishte mundësi të merrej me veprimtari politike-shoqërore, por u morr me veprimtari kërkimore, studimore, shkencore. Në muajin dhjetor të vitit 1955, zyrtarët komunistë jugosllavë, me premtime, me kërcënime, i ofrojnë për të marrë nënshtetësinë jugosllave, por Prof. Selman Riza kurrsesi nuk e pranoi dhe rikthehet sërish në Tiranë! Në Tiranë, meqë Tirana tashmë ishte prishur me Beogradin, Prof. Selman Riza menjëherë pranohet në punë si punonjës shkencor në Institutin e Historisë dhe Gjuhësisë, por edhe si pedagog i jashtëm jepte mësim në lëndën “Historia e gjuhës së shkruar shqipe”. Periudha prej vitit 1956-1967 është periudha më frytëdhënëse në veprimtarinë shkencore të Prof. Selman Rizës. Janë rreth 11 vjet që ai dha aq shumë për shkencën shqiptare. Vepra shkencore e Prof. Selam Rizës shtrihet në shumë fusha, siç janë gramatika, tekstologjia, terminologjia, kritika gjuhësore, historia e gjuhës, gjuhësia e përgjithshme, gjuha letrare etj. Puna, veprimtaria e tij shkencore u ndërpre nga rrethanat politike shoqërore. Në periudhën e “Revolucionit Kulturor”, që u zhvillua nën diktaturën komuniste, edhe Prof. Selman Rizën e largojnë nga Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë, si “mbeturinë borgjeze” dhe e çojnë si ciceron në Muzeun e Beratit e prej Muzeut e çojnë në Bibliotekën e Qytetit, po në Berat dhe në vitin 1970 e largojnë përfundimisht, duke e nxjerrë në pension të parakohshëm. Në pension të parakohshëm Prof. Selam Riza jetoi në Tiranë, por nën mbikqyrje të Sigurimit të Shtetit, ku ju ndalua veprimtaria shkencore dhe as të merrte libra në bibliotekë nuk e lejonin. Nuk iu lejua as që t’i mbahej një fjalim në ditën e varrosjes, me 16 shkurt 1988. Por këtë urdhër, në çastin e fundit e theu, Prof. Aleks Buda, Kryetari i Akademisë. Pas tij foli edhe dr. Behxhet Reso, i cili ishte i revoltuar nga heshtja zyrtare dhe tha: “Ç’po ndodh kështu?! Kë po varrosim?! Nuk mund të ndahemi kështu nga Selman Riza. Ai nuk është vetëm një gjuhëtar në zë, por, në radhë të parë një patriot i shquar, idealet e të cilit janë edhe sot flamur i shqiptarizmit në Kosovë”.

Aktorja Rachel Weisz mezi pret të fillojë xhirimet për filmin “Unbound Captives”

Aktorja Rachel Weisz mezi pret të fillojë xhirimet për filmin “Unbound Captives” me Robert Pattinson, pasi është joshur nga zemërthyesi i filmave “Twilight”. Ylli i filmit “Mummy” ka thënë se ajo ishte pushtuar menjëherë nga natyra rebele e vampirit të filmave, që në takimin e parë të tyre. “Ai nuk ishte një person që e ndjente veten yll. Ai ishte i gjithi një rebel. Ai është një shembull. Të takoj atë ishte ‘vampirike’. Ai e thithi gjakun tim”, ka thënë ajo. Weisz thotë se

ka qenë ‘shumë e ngazëllyer’ nga mundësia për të punuar me britanikun dhe bashkë-aktorin tjetër të saj, Hugh Jackman. Filmi i tyre pritet të xhirohet në fillim të vitit të ardhshëm.

Këngëtarja e famshme Alicia Keys ka ftuar këngëtaren Beyonce

Fituesja e nëntë e çmimeve Grammy, Alicia Keys, për momentin është këngëtarja më e suksesshme në botë. Albumi “As I AM”, këngëtares nga Amerika i ka sjellë suksesin, duke e vënë atë për herë të katër në pozitë të parë në Billboard Charts, të Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Aktualisht kënga “No One”, po kryeson në klasifikim, ndërkohë që ajo ka qenë dhe në Gjermani ku ka mbajtur turneun e saj muzikor në Frankfurt dhe Hamburg. Suksesi i saj ka vazhduar edhe në klasifikimet Evropiane, por edhe në vende të tjera të botës.

E sa i takon veshjes së saj Alicia Keys ka zgjedhur stilin e veshjes që mbajnë adoleshentë. Ajo ka thënë që vishet kështu për të mos u përzier me prostitutat në vendin e saj New York. Këngëtarja e muzikës r’n’b kurrë nuk i ka ekspozuar këmbët e saj, qoftë në publik ose në skenë, një veti e veshjes të cilën ajo e ka zgjedhur vite më parë për të mbrojtur imazhin e saj. “Kur isha e re, kjo ishte mbrojtje për mua. Është një mënyrë për të ecur në rrugë në mënyrë komforte. Ajo ishte një rrugë e prostitutave.

Prandaj nëse mbani veshur një fund, menjëherë do të shiheni si objekt. Kjo më bënte të distancohem nga kjo. Përveç kësaj, pantallonat janë po aq seksi”, ka thënë Keys. Ndërkohë që Alicia Keys, ka shprehur dëshirën për të pasur një fëmijë dhe po planifikon fillimin e ndërtimit të familjes së saj në një të ardhme të afërt. Këngëtarja e hitit “Fallin”, për të cilën besohet se është në lidhje me reperin Swizz Beats, ka pranuar se ka filluar të ndjejë që duhet të bëhet nënë. “Përfundimisht dëshiroj të krijoj një familje gjë që do të më bënte të ndjehesha shumë e lumtur. Të qenit nënë do të ishte një moment i bukur në jetë. Nuk mendoj se e kam arritur kulmin në karrierë. Kam ende për të dhënë dhe për t’u ngjitur sa më lart në artin e muzikës.

Dëshiroj të rritem dhe të shprehem më shumë në krijimtari”, ka thënë këngëtarja Keys. Së fundmi Alicia Keys ka kënduar së bashku me reperin e njohur Jay Z në këngën “Empire States of Mind”. Ndërkohë që albumi i ri i Alicia Keys flet për depresionin dhe tejkalimin e tij. Këngëtarja e hitit “Fallin” thuajse hoqi dorë nga muzika kur i vdiq gjyshja në vitin 2006, mirëpo e ka shfrytëzuar pikëllimin për të krijuar këngë për albumin e saj të fundit “The Element of Freedom”. “Gjeta më shumë liri. Më herët, mendoja se mund ta shfaqja vetëm anën time të fortë. Tani është një përzierje e të fortës dhe të butës. Një muzikë e re, një emocion i ri. Kjo është shumica e asaj që jam tani”, ka thënë Keys.

Këngëtarja e famshme Alicia Keys ka ftuar këngëtaren Beyonce që të këndojnë një duet për albumin e saj më të ri të cilin pritet ta publikoj muajin e ardhshëm. Albumi do të titullohet “The Element Of Freedom” ndërsa në të mysafir do të jetë edhe këngëtari Drake në këngën “Un-thinkable”. Kënga të cilën e kanë zgjedhur që të bashkëpunojnë dy këngëtaret Alicia Keys dhe Beyonce titullohet “Put It In A Love Song”.

Albumi më i ri nga Alicia Keys i emëruar “The Element Of Freedom”doli në shitje më datën 14 dhjetorë 2009. Këngëtarja e re Alicia Keys u cilësua si mbretëresha e re në industrinë e muzikës, pas fitores së 5 çmimeve Grammy . Alicia Keys fitoi çmimin për albumin, këngën dhe këngëtaren më të mirë në kategorinë R&B. Ndërsa për suksesin e saj ajo është shprehur se : “Gjithmonë krijoj nga zemra dhe kjo nuk do të ndryshojë asnjëherë. Jam gati të filloj albumin e dytë”.

F.B

Edi Rama, midis Don Kishotit dhe Arturo Uisë

Nga Hysen XHURRA

Kur Nano e solli nga Parisi “me thonj të pa prerë” dhe me damkën e përfolur të një trafikanti ikonash, Edi Rama nuk ishte veçse një anarkist në krizë, i cili kërkonte të gjente një strehë për egot e tij të shfrenuara, deri në patologji. Kur ish padroni i tij i ofroi postin e Ministrit të Kulturës, as që mund ta merrte me mend se deri ku mund të arrinte etja për pushtet e çirakut, i cili gjithmonë kishte menduar se do të hakmerrej me të gjithë, sidomos me ato të klasës

së tij politike, me të cilën e lidhte e shkuara e të parëve, ai fantizëm i thekur, me të cilin i ati kishte mbrojtur vijën e Partisë në kulturë dhe art, por dhe delikti i mosvlerësimit nga kupola e vazhdimësisë, për faktin se asnjëherë nuk e patën afruar në sofrën e etërve dhe bijve. Ndërmarrja e tij e parë në krye të dikasterit të kulturës ishte përballja me institucionet e saj, me artistët e TOB-it, të Teatrit Kombëtar dhe të Galerisë së Arteve, ngujimi i artistëve në grevë urie e forma të tjera proteste, shkatërrimi i Teatrit Kombëtar për llogari jashtë këtij institucioni dhe lejfenizimi i të gjitha institucioneve prestigjioze të artit dhe kulturës shqiptare. Kompleksi i inferioritetit nxjerr krye kësisoj tek piktori i pa përmbushur, i cili kërkon me çdo kusht të lajë hesapet me artistët, si për t’u hakmarrë për pamundësinë e tij klithëse të manifestimit të talentit në pikturë dhe realizimit individual në fushën e artit dhe kulturës.
Në çdo hap të mëtejshëm në aventurën e tij unikale politike, ku nuk ka bërë asgjë, përveçse iu ka dhënë rrugë kapriçiove të çastit dhe lakmisë së pafre, Rama do të karakterizohej nga deliri i konfrontimeve dhe dalja kundër të gjithëve, për hir të egos së tij të sëmurë. Pjesë e këtij dekori të trishtë prej anarshisti në krye të Ministrisë së Kulturës ishte dhe lyerja alla ediramçe e fasadave të pallateve, duke diktuar shijet e tij prej piktori të dështuar në dekorin publik të kryeqytetit shqiptar.
Kështu që kur PS e nxori atë të garonte për postin e kryetarit të Bashkisë, lidershipi i majtë e kishte llogaritur se çfarë ishte i zoti të bënte zoti Rama për të zotëruar një llokmë pushteti, por nuk kishte llogaritur atë që në fakt ishte thelbi i karakterit të tij, përdorimin prej tij të të gjitha mjeteve për t’u ngjitur drejt majës së piramidës socialiste, bile m’u në krye të kësaj maje, duke i bërë gropën dhe vetë ustait të tij, që e kishte marrë nga rruga dhe e kishte pajisur me alibitë e një pushteti të keqpërdorur.
Në postin e kryebashkiakut, ai vuri në dispozicion të dëshirave të tij të shfrenuara për një pasurim të shpejt e galopant pasurinë publike të qytetarëve, klanet nepotike e mafioze, një rrjet njerëzish të cilët, më shumë se me kupolën e PS, kishin e kanë lidhje me deliktet sindromike të atij vetë, i cili i zgjodhi ata që do ta rrethonin në bazë të shkallës së ngjashmërisë me të dhe e çimentoi këtë lidhje me favoret që buronin nga kolltuku i keqpërdorur i kryetarit të bashkisë. Aksionet e tij për gjoja “ndryshimin” e Tiranës ishin dhe janë në thelb një zulmë turkoshake për llokma të mëdha për vete dhe klanin e tij të mafies së ndërtimit, për të shkuar drejt uzurpimit të plotë të PS me anë të lobingut të tij të ngritur nga lumi i parave që rridhnin e rrjedhin përgjatë aventurës së tij rozë. Siç e mori Nano atë vetë nga bodrumet kutërbuese të vesit, ashtu i mblodhi Rama të tijtë, ku ishin e ku s’ishin, njerëz me cene e vese, të cilët përpara etjes së shfrenuar për të mbushur xhepat nuk shikonin asnjë ndalesë dhe tabu morale e ligjore.
Pas daljes së tij në krye të PS, ai nuk u mor më me punët e kryeqytetit, (jo se ishte marrë përpara), përveçse me ato soj punësh që i sillnin përfitime të drejtpërdrejta atij vetë dhe klanit të tij. Pasi e spastroi oborrin rozë nga të gjithë ata që mendonin me kokë të tyre dhe donin një parti socialiste me vizion të pastër europian, mori nga ishin e nga s’ishin “djemtë dhe vajzat e bordurave” dhe i pajisi me karta të dyfishta besimi, sa në bashki ku hanin e hanë me njëqind duar, sa në parti ku vegjetonin e vegjetojnë me anë të parave të fituara me firma tenderash e ndërtimesh në pronat publike, të blera për një copë bukë.
Humbja e paralajmëruar e 28 qershorit, nuk bëri gjë tjetër veçse e ktheu këtë të fantaksur në pikën e fillimit: në krizën e plotë të një personaliteti të zotëruar nga fryma e anarshisë dhe jakobinizmit. Ngaqë nuk pati kurajon të rreshtohej në listën e kandidatëve të PS, nga frika e humbjes së dyfishtë, si kryetar bashkie dhe si kryesocialist, ai nuk e duron dot idenë e shkuarjes të të tijve në Kuvend, nuk e duron tempullin e Legjislativit pa atë vetë, pa mundësinë që ta kthejë atë në një tjetër bashki, për të kënaqur trillet dhe egon e tij të sëmurë. Ai zgjodhi rrugën, aleaten e tij të vjetër, por nga e cila nuk ka shanse të arrijë ndonjë gjë tjetër, përpos një konsumimi maksimal politik dhe një fature të rëndë që shkon në bankën e kredibilitetit të selisë rozë, një rënie drastike të kursit të autoritetit të partisë së vjetër në sytë e shqiptarëve dhe të ndërkombëtarëve.
Tentimi drejt rrugës, kërcënimi prej tij i institucioneve, shitja për politikë të re e anëtarëve të gardës së kuqe të Ramisë Alisë si Ruçi e Co, që duhet të përgjigjen para drejtësisë për krimet e kryera kur ishin ministrat e fundit të regjimit komunist, synojnë të mbajnë peng jo vetëm një shoqëri që po shkon me shpejtësi drejt stabilitetit të plotë ekonomik e social, pjesë e vizionit euroatlantik, ku po integrohet me hapa të shpejtë, por dhe vetë opozitën, si një vlerë e madhe e pluralizmit dhe e funksionimit të shtetit demokratik. Rruga e zgjedhur për të drejtën e pretenduar, që në fakt është një alibi për humbjet e tjera të radhës, është një rrugë donkishoteske, pa të ardhme.
Në fakt, gjithë historia e ngritjes së Edi Ramës nga llumi i shoqërisë, nga llagëmet e përbaltura deri në majë të politikës së vazhdimësisë, është historia e një figure të dyzuar midis Don Kishotit dhe Arturo Uisë. Atë që ky Don Kishot ëndërron në fluturimet kalorsiake politike dhe luftën me mullinjtë e erës, nën termin grotesk “politikë e vjetër”, në ëndrrat me sy hapur për “politikën e re” e pallvara të tjera të këtij soj, që nuk i shërbejnë Ramës për asgjë, përveçse për të bërë gjestin e strucit, në lidhje me firimin galopant të pasurive publike të Tiranës, rreket më kot që ta bëjë realitet aventurieri naziskin, modeli i dështuar i një Arturo Ui-je.
Parullat e Edi Ramës për politikë të re, drejtësi sociale etj. janë një demagogji e gjallë, ndërsa në praktikën e veprimit ai ngjan kryekëput me kalorësin e fytyrës së vrerosur, zotin Don Kishot. Nëse rruga e tij është ajo e një Don Kishoti, mjetet e zgjedhura prej tij janë ato të një Arturo Ui. Midis këtyre dy personazheve, njëri komik e tjetri tragjik, ai endet si somnambul, duke mbajtur peng partinë më të madhe të opozitës, por kurrsesi nuk mund të mbajë peng Shqipërinë, paqen e stabilitetin kombëtar dhe ëndrrën europiane të shqiptarëve.

Pallati te Braka, Edi Rama zhduku rrugën me dokumente të falsifikuara

Dokumentet e paraqitura për miratimin e sheshit dhe lejes së ndërtimit tregonin qartazi përfshirjen e rrugës

Ndërtimi në zonën e Brakës është dhënë 80% mbi rrugë. Për dhënien e lejes së ndërtimit, Edi Rama dhe KRRT-ja janë bazuar mbi disa dokumente ku duken hapur problemet dhe përfshirja e rrugës në to. Përpos kësaj, Edi Rama nuk ka nguruar të firmosë lejen e radhës duke e justifikuar me ekzistencën e një plani të ri rregullues që qëndron në sirtarët e tij dhe del prej aty sa herë është e nevojshme për miratimin e lejeve të ndërtimit. Gazeta ka arritur të nxjerrë në dritë vetëm

disa prej shkeljeve të bëra për dhënien e kësaj leje ndërtimi pasi në këtë drejtim ekzistojnë edhe shumë probleme të tjera që konsistojnë në grabitjen e pronës publike dhe private. Ndër këto probleme, zanafilla e grabitjes së rrugës ka nisur që kohë më parë kur pretendues për pronësinë e rrugës ka dalë familja Peqini, e cila ka marrë nga Zyra e Kthimit dhe Kompensimit të Pronave edhe një pjesë të rrugës. Ekzistojnë tre vendime të Zyrës së Kthimit dhe Kompensimit të Pronave që i kanë njohur pronësinë kësaj familje, por asnjëherë nuk ka dal në dritë fakti se mund të privatizohet rruga dhe më pas aty të ndërtohet një objekt pesë dhe shtatë katesh, njëri mbi rrugë dhe tjetri mbi pronat e qytetarëve.




Leja e ndërtimit
Leja e ndërtimit në rrugën "Jordan Misja" është miratuar nga Këshilli i Rregullimit të Territorit të Tiranës, më datë 17.04.2009. Janë pikërisht këto leje ndërtimi që janë dhënë në këtë datë duke shënuar një rekord për numrin e lejeve të miratuara brenda një mbledhje dhe që akant rezultuar të gjithë me konflikt pronësie. Në hartat e të gjitha kohërave ajo pjesë ku po ndërtohen dy objekte kanë figuruar rrugë, që tiranasit e vjetër e quanin rrugën e “Brakës”. Ane saj ka pasur shtëpi të ulëta dy dhe një katështe, ku nga njëra anë kanë jetuar familjet e ngritura dhe nga ana tjetër kanë jetuar hyzmeqarët e këtyre familjeve. Banorët denoncues të zonës kanë pohuar se nuk ka asnjë tiranas të vjetër që mos ta njohë dhe të mbajë mend këtë rrugë, por ajo tashmë është fshirë plotësisht nga harta. Mbi të gjitha, leja e ndërtimit e dhënë nga Bashkia e Tiranës zapton rrugën dhe bllokon hyrjet e banesave që ndodhen rrotull. Këtë grabitje, bashkia e ka justifikuar me faktin se objektet e ndërtuara nga firma “Mak- 08” është bazuar mbi një plan të ri rregullues që ndodhet në sirtarët e Edi Ramës dhe që vihet në lëvizje sa herë që duhet për të dhënë leje ndërtimi mbi pronën publike, në shumë raste rrugë apo dhe mbi pronat e qytetarëve të ndryshëm. Përveç qytetarëve që denoncojnë zaptimin e rrugës 100 vjeçare ka edhe të tjerë që denoncojnë grabitjen e pronës. Ata zotërojnë dokumente dhe harta ekzistuese që tregojnë qartë pronën e tyre dhe kufijtë me rrugët, por tashmë aty nuk ekziston as prona dhe as rruga, të cilat janë zhdukur me firmë të Kryebashkiakut Rama.


Privatizimi i rrugës
Burimet i informacionit i kanë pohuar gazetës se për pronën e familjes Bulku ka pasur tre vendime të Zyrës së Kthimit dhe Kompensimit të Pronës, të cilët i kanë njohur pronën kësaj familje. Vendimet në favor të kësaj familje kanë qenë gjatë qeverisjes së Partisë Socialiste, kryesisht gjatë vitit 1999-2000. Në vërtetimin që i është lëshuar kësaj familje, ka figuruar se u është njohur si pronë edhe rruga “Jordan Misja”, fakt ky që nuk i ka bërë fare përshtypje kryetarit të Bashkisë së Tiranës, kur ka dhënë lejen e ndërtimit. Më pas, ka pasur edhe vendime të tjetra që u ka njohur familjes Peqini, apo Bulku qysh figuron në disa dokumente të tjera, pronën që nga dokumentet origjinale tregohet se ata kanë trashëgim vetëm një pjesë të kësaj prone dhe më pas nuk është bërë asnjë ndryshim, blerje apo qiraje, me kufizuesit e tyre. I vetmi ndryshim është bërë në vitin 1965 kur dy fëmijët e Ramazan Peqinit, kanë ndarë dhomat e banesës së lënë trashëgim nga i ati. Fillimisht pretenduesit i janë drejtuar Zyrës së Kthimit dhe kompensimit të Pronave për t’iu njohur prona por këtu është dashur një vendim gjykate për të vijuar procedurat e marrjes së rrugës. Duke shfrytëzuar mosinteresimin e pronarëve të vërtet të pronës, është bërë edhe mbivendosja në pronën e disa familjeve të tjera, të cilat i janë drejtuar gjykatës për t’i dhënë zgjidhje.


Dëmtimi i kolektorit, shfaqen problemet e para
Dëmtimi i tubacioneve të ujërave të zeza nga pallati që po ndërtohet në zonën e Brakës ka shkaktuar dje problemin e radhës. Një pjesë e mirë e rrugës “Jordan Misja” është mbuluar nga ujërat e zeza. Pallati pesë katesh që po ndërtohet në këtë rrugë është duke hedhur themelet fiks mbi tubacionet e shkarkimit të ujërave të zeza. Që në fillim të punimeve është konstatuar se poshtë ndodheshin tubacionet e ndërtuara që në kohën e Zogut dhe ishin ende funksionale. Në të gjitha vërtetimet dhe hartat që ekzistojnë për këtë zonë janë të treguara qartazi vendndodhja e kolektorëve, që janë ndërtuar para ndërtimit të rrugës. Por edhe përball këtij fakti askush nuk është munduar të shmangë problemin por janë vazhduar punimet duke i nxjerrë këto tubacione jashtë funksionit. Nga banorët e vjetër të kësaj lagje mësohet se këto tubacione shkarkimi janë ndërtuar që në kohën mbretërisë së Ahmet Zogut, për të shmangur kullimin në sipërfaqe të ujërave të zeza, të cilat më pas janë derdhur në lumin që kalon pak metra më poshtë. Banorët e zonës janë detyruar që të pastrojnë rrugën me lopata duke hequr mbetjet e ujërave të zeza nga dyert e banesave të tyre. Të kontaktuar nga gazeta, ata janë shprehur se do të ankohen për këtë problem në instancat përkatëse, pasi problemi mund të shtohet me kalimin e kohës. Banorët ankohen se u janë shkaktuar shumë probleme. Sipas tyre, prej kohësh ata prisnin ndërtimin e ndonjë lulishte në atë zonë dhe rregullimin e rrugës, por papritur aty nisi ndërtimi i dy objekteve që u ka zënë dyert e shtëpive duke u privuar të drejtën për të futur edhe makinë e tyre në shtëpi, e jo më të mendosh në rast zjarri apo të ndonjë fatkeqësie tjetër.


Gjykata e Tiranës njohu pronën vetëm me dëshmitarë
Omer Bakalli ka treguar se gjatë gjithë kohës kjo ka qenë rrugë. Ndërtimi i një pallati gjatë sistemit socialist, kishte zënë një pjesë të vogël të rrugës, por sërish ajo ishte funksionale. Më pas për një pjesë të rrugës dolën pretenduesit, që kanë banuar dikur në atë zonë. Në vitin 1999 në Gjykatën e Shkallës së Parë është zhvilluar një gjyq ku gjykata i ka njohur pronën familjes Bulku, e cila paraqiti dëshmitarë dhe një vërtetim të vitit 1924. Por edhe nga verifikimet e ekspertëve topograf të gjykatës është e përcaktuar qartë se nga njëra anë kjo pronë kufizohet me rrugën “Jordan Misja”, gjë e cila nuk ekziston më që prej nisjes së punimeve për këto objekte. Por banorët e zonës e kundërshtojnë edhe faktin e pronësisë. Ata thonë se ajo familje nuk ka pasur të gjithë sipërfaqen ku po ndërtohen dy objektet por një sipërfaqe disa herë më të vogël dhe pjesa tjetër i përket rrugës së “Brakës”. Banorët e zonës kanë pohuar për gazetën se për këtë problemi i janë drejtuar edhe Prokurorisë së Tiranës , por asnjëherë nuk është dhënë zgjidhje.



Romir Saraçi

Lleshanaku, në Hong-Kong me poezinë shqipe

Constandine ka zënë një vend të sigurt ndër klasikët bashkëkohorë të letërsisë botërore, ka përfaqësuar Shqipërinë në një aktivitet të rëndësishëm ndërkombëtar kushtuar poezisë në Hong-Kong. "Netët ndërkombëtare të poezisë në Hong-Kong", një celebrim gala i poezisë dhe poetëve që u mbajt në fund të muajit nëntor. Lleshanaku ishte pjesë e kësaj veprimtarie mes shumë poetëve të njohur nga e gjithë bota. Gary Snyder (SHBA), Eliot Weinberger (SHBA), Ahmad Abdul Muti Hijazi (Egjipt), Takahashi Mutsuo (Japoni), Luljeta Lleshanaku (Shqipëri), Kurt Drawert (Gjermani) dhe Coral Bracho (Meksikë). Organizator dhe drejtues i këtij aktiviteti ishte poeti Bei Dao, kandidat i njohur për çmimin "Nobel", dhe një nga poetët më të njohur sot në botë, i cili njëkohësisht përzgjodhi shkrimtarët pjesëmarrës. Poetja shqiptare, Luljeta Lleshanaku, u paraqit me shtatë poezi nga libri i saj i ri në anglisht, i cili del nga shtypi në muajin janar. Një pjesë e tyre janë botuar në librin e saj të fundit në shqip, "Fëmijët e natyrës", dhe një pjesë janë poezi të reja. Tre muaj më parë, Luljeta Lleshanaku mori çmimin "Kristal Vilenica 2009", në një tjetër aktivitet ndërkombëtar të mbajtur në muajin shtator në Slloveni, si poetja më e mirë pjesëmarrëse në edicion. Në muajin janar, Luljeta Lleshanaku është e ftuar të bëjë një turne leximesh në New York City dhe në disa universitete amerikane, për të promovuar librin e saj të ri në anglisht, të titulluar "Child of nature".

"Netët ndërkombëtare të poezisë në Hong-Kong" synonte të jepte kuptimin e poezisë në jetën e ngarkuar të Hong-Kongut, të zgjeronte spektrin e krijimtarisë dhe imagjinatës në sistemin edukativ konvencional të Hong-Kongut dhe njohjen e tij si një metropol ndërkombëtar. Çdo aktivitet në axhendë u mbajt në disa gjuhë: në gjuhën amtare të poetëve pjesëmarrës, në anglisht, dhe në gjuhën kineze. Poetët pjesëmarrës realizuan nga dy lexime secili, si dhe drejtuan si grup dy mbledhje pune: i pari i titulluar "Zëri tjetër" ("The other voice", i konceptuar mbi një ese të njohur të Oravio Paz me të njëjtin titull) ishte një temë diskutimi mbi raportin e shkrimtarit me veprën, vetëdijen dhe nënvetëdijen, letërsinë si kompromis ose si qëndrim kritik ndaj realitetit.

Takimi i dytë, "Poezia dhe përkthimi" ("Poetry and translation") kishte të bënte mbi raportet e poetit me përkthyesin, ku poetët pjesëmarrës sollën eksperienca të ndryshme bashkëpunimi në këtë raport. Të gjitha poezitë u botuan në një antologji, e cila u shpërnda me autografe gjatë ditëve të festivalit. Në fund të këtij aktiviteti, i cili përbën edhe edicionin e parë të "Netëve ndërkombëtare të poezisë në Hong-Kong", mbi një beze, që ishte edhe sipari i aktivitetit, secili nga poetët la një shënim në gjuhën e tij, që ishte diçka simbolike mbi konceptin që ata kanë lidhur me "zërin tjetër". Aktiviteti u organizua nga Qendra për Studime e Azisë Lindore në Universitetin kinez të Hong-Kongut (CUHK), Trajnimi Ndërkombëtar i Shkrimtarëve në Universitetin Baptist të Hong-Kongut, Shkolla Dioqeziane e Djemve, Fakulteti i Arteve dhe Rrjeti i Bibliotekave Universitare të Hong-Kongut.

ME TY

Do të ulem në kënd të buzës
si në një shkëmb, pranë një ujvare
e sigurtë se s'do më rrëmbejë shtjellë e fjalëve.

Do të ulem në kënd të syrit
si një zambak i mbirë në ujë pranë bregut
me fletë të vogla që t'mos zë shikimin.

Se unë në fund të fundit, ç'jam?
- Një dallgë e ngirë në hapsirë
e shkulur nga deti i gjoksit tënd.
Shtrin duart të me arrish e s'më arrin...

Gomari vjen ndoshta në mars 2010?

Jeton Ahmetaj, regjisor i filmit “Gomarët e Kufirit”, thotë se i duhen edhe 30 mijë euro që ta përfundojë post – produksionin laboratorik të filmit. Këto mjete, ai s’i ka. Ahmetaj ka kërkuar ndihmë nga Ministria e Kulturës, ndërsa kjo e fundit thotë se QKK është institucioni i cili ndan mjete për kinematografinë dhe se Ahmetaj duhet drejtuar atje.

Nga Milot Hasimja

Filmi “Gomarët e Kufirit” as për së afërmi nuk është gati që t’i ofrohet shikuesit kosovar. Muaj më parë, Jeton Ahmetaj, regjisor i filmit, i pati thënë Expressit se filmi do të jetë gati për muajin dhjetor.

Ndërsa në bisedën e fundit, ende nuk dihet data e përfundimit të filmit. Ahmetaj është në pritje edhe të disa mjeteve. Përpos 240 mijë eurove që Ahmetaj i ka përfituar nga Qendra Kinematografike e Kosovës, për skenarin më të mirë, ai është në pritje të 30 mijë eurove nga Ministria e Kulturës.
Ahmetaj thotë se komplet procedura nga ana e tij ka përfunduar dhe se tash vetëm pritet të përfundojë laboratori në Zagreb.

Sipas tij varet prej Ministrisë së Kulturës nëse gjejnë mirëkuptim ta mbështesin post – produksionin laboratorik.

“Në fakt unë jam duke pritur përgjigjen nga Ministria e Kulturës për 30 mijë euro për laborator”, Ahmetaj. Por Ligji për Kinematografi nuk i lejon Ministrisë së Kulturës që të ndajë mjete financiare për një projekt filmik. I vetmi institucion i cili e ka eskluzivitetin të ndajë mjete nga buxheti shtetëror për një projekt filmik është Qendra Kinematografike e Kosovës. Ministria ia pren “shpresën” Ahmetajt, duke thënë se i takon QKK-së të ndajë mjete e jo Ministrisë së Kulturës.

“Përkundër dëshirës për mbështetje të mëtutjeshme, MKRS nuk disponon me mjete të tjera shtesë të cilat do t'i jepeshin filmit "Gomaret e kufirit". Në çfarëdo rasti, kjo çështje do të duhej të menaxhohej nga QKK, e cila i ka kompetencat për menaxhimin e fondit për kinematografi”, tha Arbërore Riza, këshilltare dhe zëdhënëse e Ministrit Beqiri.

Ahmetaj ishte dashur që ta përfundojë filmin qysh më herët, derisa tashmë ka një kontratë tjetër me QKK, që e obligon atë që deri në fund të marsit ta përfundojë filmin.

“Ka qenë deri në fillim të shtatorit, por për shkak se nuk janë siguruar të gjitha mjetet, është shtyrë afati deri në mars”, tha Ahmetaj.

Ahmetaj në anën tjetër thotë se nuk ka hyrë në ko-oproduksion me asnjë shtëpi filmike apo me ndonjë produksion të huaj.

“Një ndihmë e kam pasur prej Cinema Bullgaria, vetëm në ndihmë logjistike, por jo edhe materiale. Shpenzimet i kam mbuluar vetë”, tha Ahmetaj.

Po ndihma nga biznesi ?

“Bizneset private janë të pritura më shumë t’i financojnë serialet, skeçet, kasetat sesa veprat artistike. Përpos nëse nuk e gjen ndonjë të njohshëm se për ndryshe nuk të marrin parasysh. Nuk kanë as edhe një informacion sa i përket vlerave artistike”, tha Ahmetaj.

Vizita e Presidentit të Kroacisë, Stjepan Mesic në Prizren do të ndodhë më 8 janar 2010

Vizita e Presidentit të Kroacisë, Stjepan Mesic në Prizren do të ndodhë më 8 janar 2010, e jo më 7 janar 2010, në ditën e Krishtlindjeve serbe.

“Ky nuk është kurrfarë provokimi drejtuar kundër Beogradit zyrtar”, ka deklaruar për gazetën serbe “Danas”, Ambasadori kroat në Prishtinë, Zlatko Kremaric, i pyetur se a është kjo vizitë më 7 janar “pak tepër irrituese për serbët”.

“Mendoj se ideja e takimit, dialogut dhe e bashkëpunimit është më e rëndësishme nga data, e cila për të tjerët është e shenjtë dhe e veçantë dhe e cila në Kroaci respektohet jashtëzakonisht dhe kremtohet lirisht”, ka thënë Kramaric.

Medvedev, Gorbaçovi i radhës për Rusinë?

E vërteta është se askush nuk e di me siguri se si janë dhe në ç’drejtim po shkojnë marrëdhëniet Medvedev-Putin, shkruan Christian Science Monitor.

Sërish duket se Rusisë më së miri i përshtatet thënia e Çërçillit se është “një enigmë e mbështjellë me mister brenda një enigme të madhe”.

Vladimir Putin duket se e shpërfilli këtë lloj përshkrimi në maj të vitit 2008. Me t’i mbaruar të dyja mandatet e presidentit, qartësisht dhe qëllimisht, ai e ktheu Rusinë në një “demokraci të menaxhuar”, duke penguar të drejtat politike dhe ato të njeriut, duke ndjekur një politikë të jashtme agresive dhe duke rikthyer kontrollin shtetëror mbi korporatat gjigante, veçanërisht ato të naftës dhe gazit.

Megjithatë, misteret ende i mbajnë të mbështjella muret e larta të Kremlinit. Njerëzit brenda dhe jashtë Rusisë pyesin se çfarë drejtimi po merr vendi.

Kjo paqartësi paraqet problem në veçanti për Shtëpinë e Bardhë, e cila është e gatshme të shtypë butonin e rifillimit në raport me Moskën. Shtëpia e Bardhë ka nevojë për Moskën në disa çështje themelore, siç janë: Irani dhe lufta në Afganistan.

Deri para pak muajsh është menduar se Putin